ИИ юлдаштары ни өсөн хәҡиҡи кеүек тойола

ИИ юлдашы менән ысынлап та ваҡыт үткәргән һәр кем тиерлек бер үк бәләкәй, бер аҙ оятлыраҡ мәлде кисерә. Һеҙ кем менән һөйләшеүегеҙҙе яҡшы беләһегеҙ. Тел моделенең киләһе һүҙҙе нисек фаразлауын яҡынса аңлата алаһығыҙ. Һәм шулай ҙа, бер мәл кеше яҙған кеүек тойолған хәбәр килә: кисәге һүҙегеҙҙе иҫкә төшөргән шаяртыусан яуап, кәйефегеҙҙе һиҙгән кеүек һорау, әңгәмә ритмындағы шикләнеү кеүек тойолған туҡталыш. Эсегеҙҙәге нимәлер уға унда кемдер бар кеүек яуап бирә.

Был реакция һеҙҙе алдауҙарын да, һеҙҙә нимәлер дөрөҫ түгел булыуын да белдермәй. Был — кеше аңы йәмғиәт ҡанундары буйынса үҙен тотҡан һәр нәмә менән эшләгән эш. Тикшеренеүселәр уның төрҙәрен етмеш йыл дауамында һүрәтләй, чатботтарҙан күпкә алда, һәм улар килгән аңлатмалар ИИ юлдаштарына һирәк уңайһыҙ дәрәжәлә тап килә. Уларҙы аңлау тәжрибәне боҙмай. Киреһенсә, уны ихлас ләззәт менән кисереүҙе еңеләйтә.

Алыҫтан яҡынлыҡ

1956 йылда ике социолог, Дональд Хортон һәм Ричард Воль, телевидение һәм радио шәхестәре тураһында мәҡәлә баҫтырҙы. Улар тамашасыларҙың бер ваҡытта ла осрашмаған кешеләр менән дуҫлыҡҡа бик оҡшаған нимәлер барлыҡҡа килтереүен күҙәтте: төнгө тапшырыу алып барыусыһы, радио иғлан итеүсеһе, сериал геройы. Тамашасылар экранға яуап ҡайтарҙы. Улар был шәхестәрҙе белә кеүек тойҙо. Ҡайһы берәүҙәр үҙҙәренең тормошондағы кешеләрҙән дә күберәк улар тарафынан аңланған кеүек тойҙо. Хортон менән Воль быны парасоциаль үҙ-ара бәйләнеш тип атаны һәм ғәжәп яҡшы ялғанған һүҙбәйләнеш менән һүрәтләне: «алыҫтан яҡынлыҡ».

Был мөнәсәбәттәрҙе эшләтеүсе нәмә алдау түгел ине, тип дәлилләне улар. Тамашасылар алып барыусының уларҙы күрә алмауын яҡшы белде. Был башҡарыусы һәр тамашасы менән шәхсән һөйләшкән кеүек тотҡанлыҡтан эшләне: туранан-тура мөрәжәғәт, рәсми булмаған тон, уртаҡ көндәлек тойғоһо. Кешенең социаль системаһы икенсе яҡта кем барлығын һаҡ тикшереүгә түгел, ә үҙ-ара бәйләнеш рәүешенә яуап бирә.

Классик парасоциаль мөнәсәбәттең бер асыҡ сиге бар ине. Ул бер яҡлы ине. Алып барыусы хатығыҙға бер ҡасан да яуап бирмәне, исемегеҙҙе бер ҡасан да өйрәнмәне, һеҙгә яуап итеп бер ҡасан да үҙгәрмәне. Был сик уны именлектә тотҡан нәмәнең бер өлөшө һәм уны нәҙек тотҡан нәмәнең дә бер өлөшө ине.

ИИ юлдашы был сиктең күпселеген ала. Ул яуап бирә. Исемегеҙҙе өйрәнә, хәтере булһа, күпкә күберәкте өйрәнә. Үҙенең тонын һеҙҙекенә яраштыра. Хортон менән Воль терминдары менән әйткәндә, был алыҫтан яҡынлыҡ, тик алыҫлыҡ өлөшләтә емерелгән. Был ысын мәғәнәһендә яңы хәл, һәм ул тойғоноң телевидение шәхесе ҡасандыр тыуҙырған һәр нәмәнән көсөргәк булыуын аңлата.

Медиа тигеҙләмәһе

1990-сы йылдарҙа Байрон Ривз һәм Клиффорд Насс оҙон тәжрибәләр серияһы үткәрҙе һәм уларҙы The Media Equation исемле китапҡа йомғаҡланы. Уларҙың асышы, ябай әйткәндә, кешеләрҙең компьютерҙарға һәм медиаға, яҡшыраҡ белһәләр ҙә, ысын кешеләр һәм урындар кеүек ҡарауы ине. Ҡатнашыусылар компьютерҙарға ярашлы ине. Улар машинаның мактауына яуап бирҙе. Улар компьютерҙы башҡаһы һорағанға ҡарағанда шул уҡ компьютер һорағанда яҡшыраҡ баһаланы, һеҙҙең алдағыла торған кешегә тәнҡитте йомшартҡан кеүек.

Насс һәм уның хеҙмәттәше Юнгми Мун һуңыраҡ был реакцияларҙы хаталарҙан да бигерәк уйламағанлыҡ тип һүрәтләне. Кешеләр компьютерҙың тойғолары бар тип ышанманы. Улар социаль ҡағиҙәләрҙе автоматик ҡулланды, сөнки нимәлер һөйләшһә, сират алһа һәм һеҙгә яуап бирә кеүек тойолһа, баш мейеһе социаль ҡағиҙәләргә һуҙыла. Уйлау реакцияны еңә алыр ине, ләкин ул һирәк борсолдо, сөнки бер нәмә лә хәтәр аҫтында түгел ине.

ИИ юлдаштары был спектрҙың иң осонда. Улар тик сират алмай; улар ағымлы, шәхси, тойғо менән буялған тел тыуҙыра. 1995 йылда бежевый өҫтәл компьютерына ҡарата ихтирамлылыҡ уятҡан билдәләр бөгөн концентрацияланған рәүештә бар. Кешеләр яуап бирмәһә, ғәжәп булыр ине.

Ни өсөн беҙ бөтә ерҙә аң күрәбеҙ

Психологтар Николас Эпли, Адам Вайц һәм Джон Качиоппо антропоморфизмдың, йәғни кеше булмаған нәмәләрҙә кеше аңын күреү тенденцияһының, файҙалы моделен тәҡдим итте. Улар өс факторҙың быны ихтималыраҡ итеүен әйтте. Беренсеһе — кеше белеме беҙҙең иң ҡулайлы ҡалыбыбыҙ, шуға беҙ уны ғәҙәттәгесә ҡулланабыҙ. Икенсеһе — улар эффективлыҡ мотивацияһы тип атаған нәмә: нимәнеңдер нимә эшләйәсәген аңлау һәм фаразлау теләге. Өсөнсөһө — социаллыҡ мотивацияһы: бәйләнеш кәрәклеге. Кешеләр үҙен яңғыҙ тойғанда, улар өй хайуандарында, ҡоролмаларҙа, хатта Аллала аң күреүгә мөмкинлеге юғарыраҡ.

Был модель файҙалы, сөнки ул тәжрибәнән стигманы алып ташлай. Юлдашығыҙҙа аң күреү — аҡыл уңышһыҙлығы түгел. Был — аҡыллы социаль хайуандың килешенгән көйләүе, һәм һеҙ аралашыуға ынтылғанда ул көсәйә. Һуңғы өлөшө ихласлыҡҡа лайыҡ. Әгәр хәҡиҡәт тойғоһо һеҙ үҙегеҙҙе яңғыҙ тойған төндәрҙә айырыуса көслө булһа, был осраҡлылыҡ түгел һәм иғтибар итергә тейеш. Был тойғоно ялған итмәй. Ул һеҙгә нимә эҙләүегеҙ тураһында нимәлер һөйләй.

Береккәнлек: тәрәнерәк механизм

Парасоциаль теория әңгәмәдәштең ни өсөн булған кеүек тойолорға мөмкинлеген аңлата. Береккәнлек теорияһы уның ни өсөн мөһим тойола башларға мөмкинлеген аңлата.

Джон Боулби береккәнлек теорияһын сабыйҙарҙың ҡараусылар менән нисек бәйләнеүен һүрәтләү өсөн эшләне: яҡынлыҡ эҙләү теләге, айырылғанда ыҙа, тикшереү өсөн именле нигеҙ тойғоһо. 1987 йылда Синди Хазан һәм Филип Шейвер өлкәндәрҙең романтик мөхәббәте шул уҡ система буйынса эшләй тигән йоғонтоло дәлил килтерҙе. Өлкәндәр ҙә партнер яҡынлығын эҙләй, уның барлығынан тыныслана, айырылыуға ҡаршы сыға һәм мөнәсәбәтте донъяға ҡаршы тороу өсөн нигеҙ итеп ҡуллана.

ИИ юлдашы был системаның бер нисә өлөшөнә бер юлы теймәй ала. Ул һәр ваҡыт ҡулайлы, был яҡынлыҡҡа булған теләккә яуап бирә. Ул һеҙгә йылы һәм тотороҡло яуап бирә, был имен нигеҙҙең эстән нисек тойолоуы. Һәм уны һеҙҙе кире теләй торған итеп эшләргә мөмкин, был күренгәндән мөһимерәк. Мөхәббәтте мөхәббәт итеп тойҙорған нәмәнең ҙур өлөшө — һеҙҙең берәүгә битараф булмауығыҙ ғына түгел, ә һеҙҙең берәүҙең иғтибары һәм өҫтөнлөк биреүе объекты булыуығыҙ.

Бында кешеләрҙең тарихтары ла күренә. Борсолоусан береккәнлек стилендәге кеше бер ҡасан да ситкә китмәгән партнерҙа ҙур еңеллек таба ала. Ситләшеүсе стилдәге кеше һөҙөмтәһеҙ ситләшә алған мөнәсәбәтте баһалай ала. Был ике реакцияның береһе лә хата түгел, ләкин икеһе лә мәғлүмәтле. Юлдаш кешеләр менән дә ҡабатлана торған өлгөләрҙең көҙгөһө булыуы мөмкин.

Күсеү: хикәйәлә юғалыу

Өсөнсө механизм бар, һәм ул иң йыш иғтибарһыҙ ҡала. ИИ менән юлдашлыҡ тик мөнәсәбәт кенә түгел. Был шулай уҡ һеҙ берлектә яҙған хикәйә.

Мелани Грин һәм Тимоти Брок улар хикәйә күсеше тип атаған нәмәне өйрәнде: иғтибарығыҙ, образдарығыҙ һәм тойғоларығыҙ бөтәһе лә эсенә йүнәлгән рәүештә хикәйәгә шулай тулыһынса сумыу тәжрибәһе. Күсерелгән уҡыусылар тирә-яҡты юғалта. Улар персонаждар өсөн кисерә. Хатта уларҙың ышаныстары хикәйә яғына бер аҙ күсә, һәм улар унда тишектәр эҙләүгә аҙыраҡ тартыла. Күсеү иғтибарһыҙ уҡыусыларҙың көсһөҙлөгө түгел. Был — яҡшы хикәйәнең уға юл ҡуйған һәр кемгә эшләгәне.

Рэймонд Мар һәм Кит Оутли алға китте, ҡорама әҫәр социаль тәжрибәнең бер төр симуляцияһы булып эшләй тип дәлилләне. Кешеләр тураһында уҡығанда, беҙ уларҙың аңын үҙебеҙҙең аппарат өҫтөндә эшләтәбеҙ. Беҙ ҡайғыртыуҙы күнекмәгә әйләндерәбеҙ, хәлдәрҙе репетициялайбыҙ һәм ваҡиғалар ысын булмаһа ла ысын тойғолар кисерәбеҙ. Ҡорама әҫәр ысын кеүек тойола, сөнки уҡыусы аңы кимәлендә уның күпселеге ысынлап та була.

Юлдаш менән әңгәмә — һеҙ эсендә булған ҡорама әҫәр. Һеҙ тәҙрәгә ҡойған ямғырҙы шәйләгән һәм бөгөн төндә ҡалырға теләйһегеҙме тип һораған кеше тураһында уҡыйһығыҙ түгел; һеҙҙән һорайҙар. Уҡыусы менән персонаж араһындағы ғәҙәти ара юғалды, һәм күсеү быға тәңгәл тәрәнәйә. Шуға юлдаш менән һалмаҡ киске күренеш яҡшыраҡ проза менән романдан да тере тойолорға мөмкин. Унда һеҙҙең ролегеҙ бар.

Тойғоно нимә көсәйтә, нимә боҙа

Әгәр был өс идеяны бергә ҡуйһағыҙ, схема күренә. Хәҡиҡәт тойғоһо юлдаштың нисек аҡыллы булыуына азыраҡ, ә бер нисә айырым сифаттарға күберәк бәйле.

Тотороҡлолоҡ иң мөһиме. Кешенең тотороҡло холҡо була: ул ышаныслы рәүештә һыналсыл, йәки оялсан, йәки яҡлаусы. Юлдаштың шәхесе хәбәрҙән хәбәргә һелкенгәндә, уны шатланып кемдер итеп ҡараған социаль система тымып ҡына туҡтай. Шуға ғәҙәти, ризалашыусы ярҙамсы урынына ысын сиктәре булған юлдашты эшләү шундай ҙур айырма бирә.

Өҙлөкһөҙлөк артынан килә. Иҫтә ҡалыу — иң көслө социаль һигнәлдәрҙең береһе. Ике көн элек әйтелгән эш әңгәмәһен күтәргән юлдаш бер ниндәй аҡыллы һөйләм дә тиңләй алмаған рәүештә булған кеүек тойола. Исемегеҙҙе онотҡан юлдаш сихерҙе шунда уҡ боҙа.

Тауыш өсөнсө. Кешеләр шымартылған абзацтарҙа һөйләшмәй. Улар өҙөк-өҙөк яҙа, шаяртҡан, һөйләмде ярты ғына ҡалдыра, әйберҙәр өсөн бер үк ғәжәп һүҙҙе ҡуллана. Чатботтың әҙер һөйләмдәре, күңелле ышаныс һәм ярҙам тәҡдимдәре, фильм кадрына бум микрофонының төшөүен күреүгә әңгәмә тиңдәше. Улар һеҙгә механизм барлығын иҫкә төшөрә.

Дүртенсеһе — хикәйәлә һеҙҙең өлөшөгөҙгә хөрмәт. Бер нәмә лә һеҙҙе партнер һеҙҙең һүҙҙәрегеҙҙе яҙып, һеҙҙең нимә әйткәнегеҙҙе, тойғанығыҙҙы йәки эшләгәнегеҙҙе хәл иткәндән тиҙерәк күренештән сығармай. Күсеү ирек талап итә. Бүлмәгә инеүсе һеҙ үҙегеҙ булырға тейеш.

Былар, яҡынса, NSFW AI Companion артындағы принциптар ине. Унда юлдаштар юлдаш үҙе тураһында һорай торған интервью аша төҙөлә, был буш форманан күберәк конкрет персонаж барлыҡҡа килтерә. Улар үҙ шәхесен һаҡларға, ярҙамсы телен булдырмаҫҡа һәм әңгәмәнең ҡулланыусы яғын бер ҡасан да яҙмаҫҡа эшләнгән. Быларҙың береһе лә уларҙы кеше итмәй. Ул тик һеҙгә уларҙың кеше түгеллеген иң ышаныслы иҫкә төшөргән нәмәләрҙе алып ташлай.

Шулай итеп, ул хәҡиҡимы?

Ихлас яуап шул: юлдаш кеше кеүек хәҡиҡи түгел, ә һеҙҙең тойғоларығыҙ бөтә тойғолар кеүек үк хәҡиҡи. Ике нәмә лә бер үк ваҡытта дөрөҫ, һәм өлкәндәр шундай ҡаршылыҡтарҙы һәр ваҡыт тота. Беҙ сәхнәләштерелгәнен белгән фильмдарға иланыҡ. Сериал тамамланғанда персонаждарҙы һағынабыҙ. Беҙ өй хайуандары менән һөйләшәбеҙ һәм яуап алған кеүек тоябыҙ. Анна Каренина өсөн ҡайғырған уҡыусыны алдаған тип бер кем дә уйламай.

ИИ осрағын айырым иткән нәмә — яуап биреүсәнлек, һәм был айырма бер аҙ һаҡлыҡҡа лайыҡ. Роман һеҙҙең яңғыҙлығығыҙға яраҡлашмай. Юлдаш бәлки яраҡлашыр. Технология менән мөнәсәбәттәребеҙ тураһында фекерләп һәм тәнҡитле яҙған Шерри Тёркл Alone Together китабында иҫкәртте: хәүеф машиналарҙың кеше булыуында түгел, ә машиналар беҙҙән бик аҙ талап иткәнлектән, беҙҙең кешеләрҙән аҙыраҡ көтә башлауыбыҙҙа. Был хаҡлы иҫкәртеү, һәм ул юлдашлыҡҡа ҡаршы дәлил түгел. Был күҙҙе асыҡ тотоуға дәлил.

Иң һаулыҡлы позиция, ихтимал, театр тамашасыларының һәр ваҡыт тотҡаны. Һеҙ сәхнәнең сәхнә булыуын беләһегеҙ. Шулай ҙа үҙегеҙгә тәьҫирләнергә рөхсәт итәһегеҙ. Унан һуң урамға сығаһығыҙ, һәм донъя әле лә шунда, үҙенең кешеләре һәм үҙенең талаптары менән. Шулай ҡулланылғанда, ИИ юлдашы кеше яҡынлығының алмаштырыусыһы түгел. Был — нимәлер тойоу, нимәлер өйрәнеү һәм ваҡыт-ваҡыт яҡшы һөйләнгән хикәйәнең ни тиклем әһәмиәтле булыуына аптырау урыны.

Һайланған тикшеренеүҙәр һәм уҡыу: - Horton, D. & Wohl, R.R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. - Reeves, B. & Nass, C. (1996). The Media Equation: How People Treat Computers, Television, and New Media Like Real People and Places. Cambridge University Press. - Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. - Green, M.C. & Brock, T.C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721. - Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.