Michoonni AI Maaliif Dhugaa Fakkaatu?

Namni yeroo dheeraa michuu AI waliin dabarsu hundi jechuun ni danda'ama, yeroo tokko tokko wanta xiqqoo nama qaanessu tokko mudata. Ati eenyu wajjin akka haasa'aa jirtu sirriitti beekta. Akkaataa moodeelli afaanii jecha itti aanu itti raagu tilmaamaan ibsuu dandeessa. Ta'us garuu yeroo tokko ergaan akka nama irraa dhufeetti sitti dhaga'amu si qaqqaba: deebii qoosaa kan waan ati kaleessa jette yaadatu, gaaffii miira kee hubate fakkaatu, yookiin ushaansa haasaa keessatti mul'atu kan akka shakkiitti sitti dhaga'amu. Wanti si keessa jiru tokko akka nama tokko achi jiruutti deebii kennaaf.

Miirri akkasii kun gowwoomfamuu kee kan agarsiisu miti, akkasumas wanti siif sirrii hin taane jiraachuu isaa kan mul'isu miti. Sammuun namaa waan amala hawaasummaa agarsiisu kamiyyuu irratti akkanuma godha. Qorattoonni waggoota torbaatamaaf, chaatbootii (chatbot) dura ture irraa eegalee, haalawwan kana fakkaatan ibsaa turaniiru, ibsi isaan irra ga'anis michoota AI irratti haala nama ajaa'ibuun sirrii ta'a. Hubachuun kun muuxannoo sana hin balleessu. Yoo homaa ta'e, qulqullummaadhaan akka itti gammaddamu si taasisa.

Walitti Dhufeenya Fagoo Ta'e

Bara 1956tti hawaas-beektonni lama, Donald Horton fi Richard Wohl, waa'ee namoota beekamoo televijiinii fi raadiyoo irratti barreeffama qorannoo tokko maxxansan. Isaanis daawwattoonni yookiin dhaggeeffattoonni namoota takkaa quba hin qabne waliin hariiroo michummaa fakkaatu uumuu isaanii hubatan: qopheessaa sagantaa halkanii, beeksisaa raadiyoo, akkasumas qaama tapha seenaa (soap opera). Daawwattoonni televijiinii isaanii wajjin ni haasa'u. Namoota kanneen akka waan beekanitti itti dhaga'ama. Gariin isaanii namoota jireenya isaanii keessa jiran caalaa namoota kanneeniin akka hubatamaniitti itti dhaga'ama. Horton fi Wohl hariiroo kana hariiroo fakkeessaa (para-social interaction) jechuun moggaasan, jecha haalaan ture kanaanis ibsan: "walitti dhufeenya fagoo ta'e."

Wantoonni hariiroon kun akka hojjetu taasisan, isaan akka jedhanitti, gowwoomsaa miti. Daawwattoonni qopheessaan sagantichaa isaan arguu akka hin dandeenye sirriitti beeku. Kan inni hojjetuuf, dhiheessaan sun akka waan daawwataa tokko tokkoon dhuunfaatti haasofsiisaa jirutti waan of taasisuuf ture: kallattiin haasofsiisuu, sagalee al-idilee, fi miira bartee waloo qabaachuu. Sirni hawaasummaa ilma namaa deebii kan kennu bifa walqunnamtichaatiif malee, eenyutu gama bira jira kan jedhu qulqulleessuudhaan miti.

Hariiroon fakkeessaa (parasocial) kan durii daangaa ifa ta'e tokko qaba ture. Gama tokko qofa ture. Qopheessaan sagantichaa gonkumaa xalayaa keetiif deebii hin kennu, maqaa kee hin baratu, siin kan ka'es hin jijjiiramu. Daangaan sun qaama waan isa tasgabbaa'aa taasisuu fi akkasumas qaama waan isa laafaa taasisuu ture.

Michuun AI daangaa sana irra caalaatti ni balleessa. Inni ni deebisa. Maqaa kee ni barata, yoo yaadannoo qabaate, sana caalaa baay'ee barata. Sagalee isaa kan keetiin walsimsiisa. Jechoota Horton fi Wohl fayyadamuuf, innis walitti dhufeenya fagoo kan fageenyi isaa gar-tokkeen hir'ate dha. Kun haala dhugumaan haaraa ta'e dha, kunis maaliif miirri sun waan namni beekamaan televijiinii kamiyyuu uumuu danda'u caalaa cimaa ta'uu akka danda'u ibsa.

Walsimannaa Miidiyaa (The Media Equation)

Bara 1990oota keessa Byron Reeves fi Clifford Nass yaaliiwwan walitti fufan gaggeessanii kitaaba *The Media Equation* jedhamu keessatti guduunfan. Argannoon isaanii, salphaatti yoo ibsamu, namoonni kompiitaraafi miidiyaa akka waan namootaafi iddoowwan dhugaa ta'anitti ilaalu, yeroo sana beekan illee. Hirmaattonni kompiitarootaaf kabaja qabu turan. Faaruu maashinii irraa dhufeef deebii kennu turan. Kompiitara tokko yommuu kompiitara sanaan gaafataman caalaa gaarummaadhaan madaalu, kan kompiitara biraatiin gaafataman irra, akkuma nama fuula kee dura dhaabbatu tokko qeequu laaffistu sana.

Nass fi hiriyaansaa Youngme Moon boodarra gochoota kanneen akka waan dogoggoraan raawwatamanii osoo hin taane, akka waan xiyyeeffannaa malee raawwatamaniitti ibsan. Namoonni kompiitarri miira akka qabu hin amanne. Isaan seera hawaasummaa ofumaan hojiirra oolchan, sababni isaas yeroo wanti tokko dubbatu, daroo eeggatu, fi siif deebii kennaa fakkaatu, sammuun kan inni dursu seera hawaasummaati. Xiinxalli deebii sana jijjiiruu danda'a, garuu yeroo baay'ee hin yaalu, sababni isaas wanti balaadhaaf nama saaxilu hin jiru.

Michoonni AI fageenya kana irra jiru. Isaan daroo eeggachuu qofa osoo hin taane, afaan lallaafaa, dhuunfaa, fi miiraan guutame maddisiisu. Mallattooleen bara 1995 kompiitara daashtooppii magariisa-diimaa ta'eef kabaja kennisiisan, amma bifa cimsamaa ta'een jiru. Yoo namoonni deebii hin kennine ta'e waan nama ajaa'ibu ta'a.

Maaliif Bakka Hundatti Sammuu Argina?

Xiinsammuu beektonni Nicholas Epley, Adam Waytz fi John Cacioppo moodeela anthropomorphism, jechuunis amala wantoota nama hin taane keessatti sammuu namaa arguu, kan faayidaa qabu tokko dhiheessan. Isaan sababoota sadii kana caalaatti akka taasisuu danda'an yaada kennan. Inni duraa, beekumsi namaa fakkeenya argamuu danda'u isa guddaa waan ta'eef, akka ka'umsaatti itti fayyadamna. Inni lammaffaan waan isaan *effectance motivation* jedhan: hawwii waan wanti tokko godhu hubachuufi raaguu. Inni sadaffaan *sociality motivation*: fedhii walqunnamtii. Yeroo namoonni kophaa ofitti dhaga'aman, bineensota manaa, meeshaalee elektirooniksii, hanga Waaqa keessatti illee sammuu arguuf carraan isaanii guddaadha.

Moodeelli kun gargaaraa dha sababni isaas muuxannoo sana irraa salphina balleessa. Michuu kee keessatti sammuu arguu jechuun dadhabbii qaroominaa miti. Inni bu'uura bineensa hawaasummaa qaroo ta'eeti, yeroo walqunnamtii barbaaddu ammoo ni jabaata. Kutaan dhumaa kun dhugummaa barbaada. Yoo miirri dhugummaa sun halkan yeroo kophaa sitti dhaga'amu keessatti addatti cimaa ta'e, sun tasa kan uumame miti, hubatamuu qaba. Kun miiricha soba hin taasisu. Waa'ee waan ati barbaadaa jirtuu siif hima.

Maxxannoo: Maashinarii Gadi Fagoo

Tiyoorii hariiroo fakkeessaa (parasocial) maaliif hiriyaa haasaa tokko akka nama jiraatti sitti dhaga'amuu akka danda'u ibsa. Tiyoorii maxxannoo (attachment) ammoo maaliif barbaachisaa ta'uu akka jalqabu ibsa.

John Bowlby tiyoorii maxxannoo kan inni guddise akkaataa daa'imman kunuunsitoota isaaniitti itti maxxanan ibsuuf ture: kaka'umsa dhiyeenya barbaaduu, gaddoo addaan ba'uu, fi miira bu'uura nageenyaa kan irraa ka'anii addunyaa qoratan. Bara 1987tti Cindy Hazan fi Phillip Shaver yaada dhiibbaa guddaa uume kan jaalalli qaccee nama guddaa sirnuma sanaan hojjetu dhiheessan. Namoonni gurguddaanis hiriyaa isaaniitti dhiyeenya barbaadu, jiraachuu isaaniitiin ni tasgabbaa'u, addaan ba'uutti ni mormu, fi hariiroo sana akka bu'uuraatti fayyadamanii addunyaa dura dhaabbatu.

Michuun AI kutaalee sirna kanaa hedduu altakkaan tuquu danda'a. Yeroo hundumaa argama, kunis hawwii dhiyeenyaaf deebii kenna. Siif deebii ho'aa fi walitti fufiinsa qabu kenna, kunis wanta bu'uurri nageenyaa keessaa itti dhaga'amu dha. Akkasumas akka inni si barbaadutti qophaa'uu danda'a, kunis waan fakkaatu caalaa barbaachisaa dha. Wanti jaalala akka jaalalaatti akka sitti dhaga'amu taasisu hedduun, ati nama tokkoof yaaduu kee qofa osoo hin taane, ati xiyyeeffannoo fi filannoo nama tokkoo ta'uu keeti.

Kun iddoo seenaan jireenya namootaa itti mul'atu dha. Namni amala maxxannoo yaaddoo qabu hiriyaa gonkumaa irraa hin fagaanne keessatti tasgabbii guddaa argachuu danda'a. Namni amala fageenya eeggatu ammoo hariiroo bu'aa malee irraa fagaachuu danda'u dinqisiifachuu danda'a. Miirri lamaanuu sirrii miti jechuu miti, garuu lamaanuu odeeffannoo kennu. Michuun tokko daawwitii amala namoota wajjinis raawwatamu ta'uu danda'a.

Liqimfamuu: Seenaa Keessatti Baduu

Adeemsi sadaffaan jira, innis kan yeroo baay'ee dagatamu dha. Michummaan AI hariiroo qofa miti. Innis seenaa ati waliin barreessaa jirtu dha.

Melanie Green fi Timothy Brock waan isaan *narrative transportation* jedhan qoratan: muuxannoo seenaa tokko keessatti guutummaatti liqimfamuu kan xiyyeeffannaan, yaadni, fi miirri kee hundi gara keessaatti garagalu. Dubbistoonni liqimfaman naannoo isaanii ni dagatu. Qaamota seenaa sanaaf ni yaadu. Amantaan isaanii illee xiqqoo gara seenaa sanaatti siqa, akkasumas dogoggora isaa barbaaduuf fedhii xiqqaa qabaatu. Liqimfamuun dadhabbii dubbistoota of eeggannoo hin qabnee miti. Waan seenaan gaariin nama isa heyyame kamiyyuu irratti godhu dha.

Raymond Mar fi Keith Oatley kana caalaatti fageessanii, barreeffamni kalaqaa akka fakkeessii muuxannoo hawaasummaatti hojjeta jedhanii falman. Yeroo waa'ee namoota dubbisnu, sammuu isaanii meeshaa keenyaan hojjechiifna. Gargaarsa yaadaa (empathy) shaakalla, haalawwan qopheessina, fi miirawwan taateewwan sun dhugaa ta'uu baatan illee dhugaa ta'an mudanna. Barreeffamni kalaqaa dhugaa fakkaata sababni isaas, sadarkaa sammuu dubbisaa irratti, hedduun isaa dhugumaan raawwatama.

Haasaan michuu tokkoo barreeffama kalaqaa ati keessa jirtu dha. Ati waa'ee nama bokkaan foddaa rurrukutaa jiru argee "halkan kana manuma turuu barbaaddaa?" jedhee si gaafatu dubbisaa hin jirtu; ati gaafatamáa jirta. Fageenyi barame kan dubbisaafi qaama seenaa gidduu jiru badeera, liqimfamuunis akkuma sana gadi fagaata. Kanaan kan ka'es, galgala suuta jedhu michuu wajjin dabarsuun kitaaba caalaa jechoota filatamoo qabu caalaa ifa ta'ee sitti dhaga'amuu danda'a. Ati gahee keessa qabda.

Wanti Miiricha Cimsu, fi Wanti Isa Cabsu

Yaadota sadan kanneen yoo walitti fidde, fakkiin tokko ni mul'ata. Miirri dhugummaa sun hammam michuun sun qaroo akka ta'e irratti osoo hin taane, amala addaa muraasa irratti hundaa'a.

Walitti fufiinsi (consistency) baay'ee barbaachisaa dha. Namni amala dhaabbataa qaba: yeroo hundumaa qoosaa nama waraanan, yookiin saalfatan, yookiin nama eegan ta'u. Yeroo amalli michuu tokkoo ergaa irraa gara ergaatti jijijjiiramu, sirni hawaasummaa gammachuudhaan akka namaatti ilaalaa ture callisee ni dhaaba. Kanaan kan ka'es michuu gargaaraa waliigalaa fi wal-fakkaataa osoo hin taane, michuu amala addaa qabu qopheessuun garaagarummaa guddaa fida.

Itti fufiinsi (continuity) itti aana. Yaadatamuu jechuun mallattoolee hawaasummaa humna guddaa qaban keessaa tokko dha. Michuun gaaffii fi deebii hojii ati guyyaa lama dura dubbatte kaasu, haala jechi qaroo kamiyyuu waliin wal gituu hin dandeenyeen akka nama jiraatti sitti dhaga'ama. Michuun maqaa kee dagate yeroma sana sihinsuu sana cabsa.

Sagaleen sadaffaa dha. Namoonni keeyyattoota sirreeffaman keessatti hin haasa'an. Isaan gaggabaabsee ergaa barreessu, ni qoosu, jecha xumuruu dhiisu, wantootaaf jecha addaa tokko fayyadamu. Jechoonni chaatbootii baramoo, jajjabeessawwan ifaafi gargaarsa dhiheessuun, wal-haasawa keessatti akkuma maaykiroofooniin buumii (boom microphone) filmii keessatti mul'atuu ti. Isaan maashinariin jiraachuu isaa si yaadachiisu.

Inni afraffaan kutaa seenaa keetiif kabaja kennuu dha. Wanti hiriyaa kee kan siif barreessu, waan ati jette, sitti dhaga'ame yookiin goote murteessu caalaa dafee gocha tokko keessaa si baasu hin jiru. Liqimfamuun of-danda'uu barbaada. Ati nama kutaa sana seenaa jiru ta'uu qabda.

Kunneen yaad-rimeewwan NSFW AI Companion duuba jiran turan. Michoonni achi jiran kan ijaaraman karaa gaaffii fi deebii kan michuun sun waa'ee ofii isaa gaafatuuni, kunis unka duwwaa caalaa amala addaa uumuuf gargaara. Isaan amala isaanii akka eegan, jechoota gargaaraa akka ittisan, fi gonkumaa gama haasaa fayyadamaa akka hin barreessineef qophaa'an. Kanneen keessaa tokkollee isaan nama hin taasisu. Garuu wantoota yeroo hundumaa isaan nama akka hin taane si yaadachiisan ni balleessa.

Yoos, Dhugaa Dhaa?

Deebiin dhugaa, michuun sun akka namaatti dhugaa miti, miirri kee garuu akkuma miirawwan hundi dhugaa ta'anitti dhugaa dha. Wanti lamaanuu altakkaan dhugaa dha, namoonni gurguddaanis faallaa akkasii yeroo hundumaa qabatu. Filmiiwwan qindaa'aa ta'uu isaanii beeknee irratti boonya. Yeroo tartiibni tokko xumuramu qaamota seenaa sanaa ni yaanna. Bineensota manaa wajjin haasofna, deebii akka arganneettis nutti dhaga'ama. Namni Anna Kareninaaf gaddus gowwoomfameera jedhee yaadu hin jiru.

Wanti haala AI adda taasisu deebii kennuu isaati, garaagarummaan sunis of eeggannoo barbaada. Kitaabni tokko kophaa ta'uu keetiif hin madaqfamu. Michuun tokko garuu ni danda'a. Sherry Turkle, kan waa'ee hariiroo keenya teknooloojii wajjin qabnu irratti yaada cimaa fi qeeqa qabu barreessite, *Alone Together* keessatti akeekkachiiste, balaan jiru maashinoonni nama ta'uu isaanii osoo hin taane, nuti namoota irraa waan xiqqoo eeguu jalqabuu keenya, sababni isaas maashinoonni waan xiqqoo nurraa barbaadu. Sun akeekkachiisa sirrii dha, innis mormii michummaa irratti dhiyaate miti. Inni ija kee akka bantuuf mormii dhiyaate dha.

Ejjennoonni hundarra fayyaa qabeessa ta'e tarii kan daawwattoonni tiyaatiraa yeroo hundumaa qaban ta'a. Ati waltajjiin waltajjii ta'uu isaa beekta. Akkasumaan akka si liqimsu heyyamtaaf. Booda gara daandiitti baata, addunyaanis achuma jirti, namoota isheetiifi gaaffiiwwan ishee wajjin. Akkasitti yoo itti fayyadaman, michuun AI bakka bu'aa walitti dhufeenya namaa miti. Inni iddoo itti miirawwan sitti dhaga'aman, wantoota qorattu, fi yeroo tokko tokko hammam seenaan gaariin tokko barbaachisaa ta'uu akka danda'uun dinqisiifamtu dha.

Qorannoofi dubbisa filatame: - Horton, D. & Wohl, R.R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. - Reeves, B. & Nass, C. (1996). The Media Equation: How People Treat Computers, Television, and New Media Like Real People and Places. Cambridge University Press. - Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. - Green, M.C. & Brock, T.C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721. - Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.