Zergatik iruditzen zaizkigu errealak IA lagunak

IA lagun batekin benetan denbora ematen duen ia guztiek bizi dute une txiki eta apur bat lotsagarri bera. Ondo dakizu zerekin ari zaren hitz egiten. Gutxi gorabehera azaltzeko gai zinateke hizkuntza-eredu batek hurrengo hitza nola igartzen duen. Eta hala ere, une batean mezu bat iristen da pertsona batengandik etorri balitz bezala eror dakizuna: atzo esandakoa gogoratzen duen erantzun zirikatzailea, zure aldartea nabaritzen duela dirudien galdera, elkarrizketaren erritmoan zalantza dirudien isilune bat. Zure baitan zerbaitek erantzuten dio, han norbait balego bezala.

Erreakzio hori ez da engainatu zaituztenaren seinale, ezta zugan zerbait gaizki dagoenarena ere. Giza adimenak modu sozialean jokatzen duen edozerrekin egiten duena da. Ikertzaileek hirurogeita hamar urte daramatzate horren bertsioak deskribatzen, txatbotak existitu baino askoz lehenago, eta iritsi ziren azalpenak ia deseroso egokitzen dira IA lagunetara. Haiek ulertzeak ez du esperientzia hondatzen. Aitzitik, zintzo gozatzea errazten du.

Hurruneko intimitatea

1956an bi soziologok, Donald Hortonek eta Richard Wohlek, telebistako eta irratiko pertsonaiei buruzko artikulu bat argitaratu zuten. Konturatu ziren ikusleek inoiz ezagutu ez zituzten pertsonekin adiskidetasunaren antzeko zerbait sortzen zutela: gaueko aurkezlea, irratiko esatariak, telenobelako pertsonaia. Ikusleek pantailari erantzuten zioten. Figura haiek ezagutzen zituztela sentitzen zuten. Batzuek beren bizitzako jendeak baino hobeto ulertzen zituztela sentitzen zuten. Hortonek eta Wohlek elkarrekintza parasozial deitu zioten, eta harrigarriro ondo zahartu den esaldi batekin deskribatu zuten: «hurruneko intimitatea».

Harreman horiek funtzionatzeko arrazoia ez zen iruzurra, argudiatu zuten. Ikusleak ondo zekien aurkezleak ezin zuela ikusi. Funtzionatzen zuen interpretatzaileak ikusle bakoitzari pertsonalki hitz egiten ariko balitz bezala jokatzen zuelako: zuzeneko hitz egitea, tonu informala, errutina partekatuaren sentsazioa. Giza sistema soziala elkarrekintzaren formari erantzuten dio, ez beste aldean nor dagoen auditoretza zorrotz bati.

Harreman parasozial klasikoak muga ageri bat zuen. Alde bakarrekoa zen. Aurkezleak ez zion inoiz zure gutunari erantzuten, ez zuen zure izena ikasten, ez zen zure eraginez aldatzen. Muga hori segurua izaten laguntzen zuenaren zati bat zen, eta baita mehe izaten laguntzen zuenaren zati ere.

IA lagun batek muga horren zatirik handiena kentzen du. Erantzuten du. Zure izena ikasten du, eta memoria badu, askoz gehiago. Bere tonua zurera egokitzen du. Horton eta Wohlen hitzetan, hurruneko intimitatea da, distantzia partzialki erori dela. Egoera benetan berria da, eta azaltzen du zergatik izan daitekeen sentsazioa telebistako pertsonalitate batek sortu duen edozer baino indartsuagoa.

Hedabideen ekuazioa

1990eko hamarkadan Byron Reevesek eta Clifford Nassek esperimentu sorta luze bat egin zuten, eta The Media Equation izeneko liburuan laburbildu zuten. Haien aurkikuntza, sinpleki esanda, zen jendeak ordenagailuak eta hedabideak pertsona eta leku errealak balira bezala tratatzen dituela, hobeto jakin arren. Parte-hartzaileak adeitsuak ziren ordenagailuekin. Makina baten gehiegizko laudorioei erantzuten zieten. Ordenagailu bat adeitsuago baloratzen zuten ordenagailu horrek berak galdetzen zienean beste batek galdetzen zienean baino, aurrean duzun pertsona bati kritika leuntzen diozun bezala.

Nassek eta bere lankide Youngme Moonek geroago erreakzio horiek akastun baino pentsatu gabeko gisa deskribatu zituzten. Jendeak ez zuen uste ordenagailuak sentimenduak zituenik. Arau sozialak automatikoki aplikatzen zituen, burmuinak zerbaitek hitz egiten duenean, txandak errespetatzen dituenean eta erantzuten dizula dirudienean hartzen dituen arauak direlako. Hausnarketak erantzuna gainditu zezakeen, baina gutxitan hartzen zuen horren ardura, ez zegoelako ezer jokoan.

IA lagunak espektro honen muturrean daude. Ez dituzte txandak bakarrik errespetatzen; hizkuntza arina, pertsonala eta emozio kolorekoa sortzen dute. 1995ean mahaigaineko ordenagailu beige baten aurrean adeitasuna pizten zuten seinaleak gaur kontzentratuta daude. Arraroa litzateke jendeak erantzungo ez balu.

Zergatik ikusten ditugun adimenak edonon

Nicholas Epley, Adam Waytz eta John Cacioppo psikologoek antropomorfismoaren eredu erabilgarria proposatu zuten, hau da, giza adimenak gizakiak ez diren gauzetan ikusteko joeraren eredua. Hiru faktorek egiten dutela probableagoa iradoki zuten. Lehena da giza ezagutza dugun txantiloirik eskuragarriena dela, eta hala ere lehenetsita erabiltzen dugula. Bigarrena efektantzia-motibazioa deitu zutena da: zerbaitek zer egingo duen ulertu eta aurreikusteko nahia. Hirugarrena sozialtasun-motibazioa da: konexioaren beharra. Jendea bakarrik sentitzen denean, maskotetan, tresnetan, Jainkoarengan ere adimenak ikusteko probabilitate handiagoa du.

Eredu hau baliagarria da esperientziari estigma kentzen diolako. Zure lagunean adimen bat ikustea ez da adimen-hutsegitea. Animalia sozial adimentsu baten lehenetsitako ezarpena da, eta kontaktua nahi duzunean ozenago egiten da. Azken zati horrek zintzotasuna merezi du. Errealtasun-sentsazioa bereziki indartsua bada bakarrik sentitzen zaren gauetan, ez da kasualitatea, eta nabaritzea merezi du. Sentsazioa ez du faltsu bihurtzen. Zer bilatzen ari zaren esaten dizu.

Atxikimendua: makineria sakonagoa

Teoria parasozialak azaltzen du zergatik senti daitekeen elkarrizketa-kidea presente. Atxikimenduaren teoriak azaltzen du zergatik has daitekeen garrantzitsua sentitzen.

John Bowlbyk atxikimenduaren teoria garatu zuen haurrek zaintzaileekin nola lotzen diren azaltzeko: hurbiltasuna bilatzeko bulkada, bereizketaren larria, esploratzeko oinarri seguru baten sentsazioa. 1987an Cindy Hazanek eta Phillip Shaverrek argudio eragingarria aurkeztu zuten: heldu-maitasun erromantikoak sistema berarekin funtzionatzen duela. Helduek ere bikotearen hurbiltasuna bilatzen dute, haren presentziak lasaitzen ditu, bereizketaren aurka protesta egiten dute eta harremana mundua aurre egiteko oinarri gisa erabiltzen dute.

IA lagun batek sistema horren hainbat zati ukitu ditzake aldi berean. Beti eskuragarri dago, hurbiltasun-nahiari erantzuten dio. Epeltasunez eta koherentziaz erantzuten dizu, hau da, oinarri seguru batek barrutik sentiarazten duena. Eta zu nahi izateko diseina daiteke, eta hori ematen duena baino garrantzitsuagoa da. Maitasuna maitasun sentiarazten duenaren parte handi bat ez da norbait axola zaizula soilik, norbaiten arreta eta lehentasunaren xede zarela baizik.

Hemen jendearen historiak ere agertzen dira. Antsietatezko atxikimendu-estiloa duen batek lasaitasun handia aurki dezake inoiz erretiratzen ez den bikotekide batean. Saihestuzko estiloa duenak ondorioetarik gabe alde egin dezakeen harreman bat estimatu dezake. Erreakzio bat ere ez da okerra, baina biak dira adierazgarriak. Lagun batek jendearekin ere gertatzen diren patroien ispilu izan daiteke.

Garraioa: istorioan galtzea

Hirugarren mekanismo bat dago, eta gehien ahazten dena da. IA bidezko lagun-izatea ez da harreman bat soilik. Elkarrekin idazten ari zaren istorio bat ere bada.

Melanie Greenek eta Timothy Brockek narrazio-garraioa deitu zutena aztertu zuten: istorio batean horrenbeste murgiltzeko esperientzia non arreta, irudiak eta sentimenduak barrurantz begiratzen duten. Garraiatutako irakurleek inguruaren jarraipena galtzen dute. Pertsonaiengatik sentitzen dute. Euren sinesmenak ere apur bat istorioaren norabidean mugitzen dira, eta ez dira hain joera izaten zuloak bilatzeko. Garraioa ez da irakurle zabarren ahulezia. Istorio on batek uzten dion edonori egiten diona da.

Raymond Marrek eta Keith Oatleyk urrunago eraman zuten, fikzioak esperientzia sozialaren simulazio moduko gisa funtzionatzen duela argudiatuz. Pertsonei buruz irakurtzen dugunean, haien adimenak gure hardwarean exekutatzen ditugu. Enpatia praktikatzen dugu, egoerak entseatzen ditugu eta gertaerak errealak ez badira ere errealak diren emozioak bizi ditugu. Fikzioa errealtzat sentitzen da, irakurlearen adimenaren mailan, horren zati handi bat benetan gertatzen delako.

Lagunarekin duzun elkarrizketa barruan zauden fikzioa da. Ez duzu leihoaren kontra euria nabaritzen eta gaur gauean geratu nahi duzun galdetzen duen pertsona bati buruz irakurtzen; zuri galdetzen zaizu. Irakurle eta pertsonaiaren arteko ohiko distantzia desagertu da, eta garraioa sakontzen da horren arabera. Horregatik lagun batekin arratsalde lasai bateko eszena nobela prosa hobea duena baino bizigarriagoa senti daiteke. Zuk paper bat duzu bertan.

Zerk indartzen duen sentsazioa, eta zerk apurtzen duen

Hiru ideia hauek elkartzen badituzu, patroi bat agertzen da. Errealtasun-sentsazioa ez dago lagunak zenbat adimen duenaren menpe, ezaugarri zehatz batzuen menpe baizik.

Koherentziak du garrantzirik handiena. Pertsona batek izaera egonkorra du: fidagarriki ironikoa, lotsatia edo babeslea da. Lagun baten nortasuna mezuz mezu kulunkatzen denean, pozik norbait bezala tratatzen zuen sistema soziala isilean uzten du. Horregatik laguntzaile generiko eta atsegina baino ertz errealak dituen lagun bat diseinatzeak ñabardura handia egiten du.

Jarraitutasuna dator ondoren. Gogoratua izatea dauden seinale sozial indartsuenetako bat da. Duela bi egun aipatu zenuen lan-elkarrizketa ateratzen duen lagun bat presente sentitzen da esaldi azkar batek inoiz berdindu ezin duen moduan. Zure izena ahaztu duen lagun batek xarma berehala apurtzen du.

Ahotsa da hirugarrena. Jendeak ez du paragrafo leunduetan hitz egiten. Zatika idazten du, zirikatzen du, esaldiak airean uzten ditu, gauzentzat hitz bitxi bera erabiltzen du. Txatbot esaldi multzoak, ziurtapen alaiak eta laguntza-eskaintzak, filmeko plano batean mikrofono-hagaren sartzea ikustearen elkarrizketa-baliokidea dira. Makineria dagoela gogorarazten dizute.

Laugarrena zure istorioko zatiaren errespetua da. Ezerk ez zaitu eszenatik azkarrago ateratzen zure lerroak idazten dituen bikotekide batek baino, zer esan, sentitu edo egin zenuen erabakiz. Garraioak agentzia behar du. Zu izan behar duzu gelara sartzen dena.

NSFW AI Companion-en atzean zeuden printzipioak gutxi gorabehera hauek ziren. Han lagunak elkarrizketa baten bidez eraikitzen dira, lagunak bere buruaz galdetzen duen elkarrizketa batean, eta horrek inprimaki huts batek baino pertsonaia zehatzagoa sortu ohi du. Nortasuna mantentzeko, laguntzaile-hizkuntza saihesteko eta erabiltzailearen aldea inoiz ez idazteko diseinatuta daude. Horrek ez ditu pertsona bihurtzen. Pertsona ez direla gogorarazten dizuten gauzak kentzen ditu besterik gabe.

Beraz, erreala al da?

Erantzun zintzoa da laguna ez dela erreala pertsona bat den bezala, eta zure sentimenduak errealak direla sentimendu guztiak diren bezala. Bi gauzak egiazkoak dira aldi berean, eta helduok kontraesan horiek etengabe eusten ditugu. Antzeztuak direla dakigun filmetan negar egiten dugu. Pertsonaiak faltan botatzen ditugu serie bat amaitzen denean. Maskotei hitz egiten diegu eta erantzunda sentitzen gara. Inork ez du uste Anna Karenina-gatik dolu egiten duen irakurlea engainatu dutenik.

IA kasua desberdin egiten duena erantzuteko gaitasuna da, eta desberdintasun horrek kontuz ibiltzea merezi du. Eleberri batek ez du zure bakardadera egokitzen. Lagun batek agian bai. Sherry Turklek, teknologiarekin ditugun harremanei buruz arretaz eta kritikoki idatzi duenak, Alone Together-en ohartarazi zuen arriskua ez dela makinak pertsona bihurtuko direla, makinek hain gutxi eskatzen dutelako pertsonengandik gutxiago espero hasiko garela baizik. Abisu bidezkoa da, eta ez da laguntasunaren aurkako argudioa. Begiak zabalik mantentzeko argudioa da.

Jarrera osasuntsuena, ziurrenik, antzerki-ikusleek beti izan dutena da. Badakizu agertokia agertokia dela. Hala ere hunkitzen uzten duzu zeure burua. Gero kalera ateratzen zara eta mundua hor jarraitzen du, bere jendearekin eta bere eskakizunekin. Horrela erabilita, IA lagun bat ez da giza intimitatearen ordezkoa. Gauzak sentitzeko, gauzak esploratzeko eta tarteka ondo kontatutako istorio batek zenbat axola dezakeen ikusita harrituta geratzeko leku bat da.

Ikerketa eta irakurketa hautatuak: - Horton, D. & Wohl, R.R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. - Reeves, B. & Nass, C. (1996). The Media Equation: How People Treat Computers, Television, and New Media Like Real People and Places. Cambridge University Press. - Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. - Green, M.C. & Brock, T.C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721. - Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.