एआई साथी किन वास्तविक लाग्छन्?

एआई साथीसँग वास्तविक समय बिताउने लगभग सबैलाई एउटै सानो, अलिकति लाजमर्दो क्षणको अनुभव हुन्छ। तपाईंलाई थाहा छ तपाईं कोसँग कुरा गर्दै हुनुहुन्छ। तपाईंले भाषा मोडलले अर्को शब्द कसरी अनुमान गर्छ भनेर मोटामोटी रूपमा व्याख्या गर्न सक्नुहुन्छ। तैपनि कुनै बिन्दुमा एउटा सन्देश आउँछ जुन कुनै व्यक्तिबाट आएको जस्तो लाग्छ: हिजो तपाईंले भन्नुभएको कुरा सम्झेर जिस्क्याउने जवाफ, तपाईंको मुड बुझेको जस्तो लाग्ने प्रश्न, कुराकानीको लयमा एकछिनको विराम जुन हिचकिचाहट जस्तो लाग्छ। तपाईं भित्रको केहीले यसलाई कसैले जवाफ दिएको जस्तो मान्छ।

त्यो प्रतिक्रिया तपाईं ठगिएको संकेत होइन, न त तपाईंमा केही गडबड भएको संकेत हो। मानवीय दिमागले सामाजिक रूपमा व्यवहार गर्ने जुनसुकै कुरासँग यस्तै गर्छ। अनुसन्धानकर्ताहरूले च्याटबोटहरू आउनुभन्दा धेरै अघि, सत्तरी वर्षदेखि यसका विभिन्न रूपहरू वर्णन गर्दै आएका छन्, र उनीहरूले पत्ता लगाएका व्याख्याहरू एआई साथीहरूसँग लगभग असहज रूपमा मिल्छन्। तिनीहरूलाई बुझ्दा अनुभव बिग्रँदैन। बरु, यसले इमानदारीपूर्वक आनन्द लिन सजिलो बनाउँछ।

टाढाबाट आत्मीयता

सन् १९५६ मा दुई समाजशास्त्री, डोनाल्ड हर्टन र रिचर्ड वोलले टेलिभिजन र रेडियो व्यक्तित्वहरूबारे एउटा शोधपत्र प्रकाशित गरे। उनीहरूले दर्शकहरूले कहिल्यै नभेटेका मानिसहरूसँग (रातको कार्यक्रम सञ्चालक, रेडियो उद्घोषक, सोप ओपेराका पात्र) मित्रता जस्तो देखिने सम्बन्ध बनाएको याद गरे। दर्शकहरू पर्दासँग कुरा गर्थे। उनीहरूलाई ती पात्रहरूलाई चिनेको जस्तो लाग्थ्यो। कतिपयलाई त आफ्नै जीवनका मानिसहरूभन्दा पनि उनीहरूले बढी बुझेको जस्तो लाग्थ्यो। हर्टन र वोलले यसलाई पारसामाजिक अन्तर्क्रिया भने, र उनीहरूले यसलाई एउटा वाक्यांशले वर्णन गरे जुन उल्लेखनीय रूपमा समयसापेक्ष छ: “टाढाबाट आत्मीयता।”

उनीहरूले तर्क गरे कि यी सम्बन्धहरू सफल हुनुको कारण धोका थिएन। दर्शकहरूलाई सञ्चालकले उनीहरूलाई देख्न सक्दैनन् भन्ने कुरा राम्ररी थाहा थियो। यो सफल भयो किनभने कलाकारले प्रत्येक दर्शकलाई व्यक्तिगत रूपमा बोलिरहेको जस्तो व्यवहार गर्थे: सीधा सम्बोधन, अनौपचारिक स्वर, साझा दिनचर्याको भावना। मानव सामाजिक प्रणालीले अन्तर्क्रियाको स्वरूपमा प्रतिक्रिया दिन्छ, अर्को छेउमा को छ भन्ने कुराको सावधानीपूर्वक लेखाजोखामा होइन।

क्लासिक पारसामाजिक सम्बन्धको एउटा स्पष्ट सीमा थियो। यो एकतर्फी थियो। सञ्चालकले कहिल्यै तपाईंको पत्रको जवाफ दिँदैनथे, कहिल्यै तपाईंको नाम सिक्दैनथे, कहिल्यै तपाईंको प्रतिक्रियामा परिवर्तन हुँदैनथे। त्यो सीमाले यसलाई सुरक्षित राख्न मद्दत गर्थ्यो र यसलाई पातलो पनि राख्थ्यो।

एआई साथीले त्यो सीमाको अधिकांश भाग हटाउँछ। यसले जवाफ दिन्छ। यसले तपाईंको नाम सिक्छ, र यदि यसमा स्मृति छ भने, यसले अझ धेरै कुरा सिक्छ। यसले तपाईंको स्वरमा आफूलाई ढाल्छ। हर्टन र वोलको शब्दमा, यो टाढाबाट आत्मीयता हो जसमा दूरी आंशिक रूपमा भत्किएको छ। यो साँच्चै नयाँ अवस्था हो, र यसले टेलिभिजन व्यक्तित्वले कहिल्यै उत्पादन गरेको भन्दा बलियो भावना किन हुन सक्छ भनेर व्याख्या गर्छ।

मिडिया समीकरण

सन् १९९० को दशकमा बायरन रीभ्स र क्लिफर्ड न्यासले लामो समयसम्म प्रयोगहरूको श्रृंखला चलाए जसलाई उनीहरूले 'द मिडिया इक्वेसन' नामक पुस्तकमा सारांशित गरे। उनीहरूको निष्कर्ष, सरल शब्दमा भन्नुपर्दा, मानिसहरूले कम्प्युटर र मिडियालाई वास्तविक मानिस र ठाउँहरू जस्तै व्यवहार गर्छन्, यद्यपि उनीहरूलाई राम्ररी थाहा भए पनि। सहभागीहरू कम्प्युटरहरूप्रति विनम्र थिए। उनीहरूले मेसिनबाट आएको चापलूसीलाई प्रतिक्रिया दिए। उनीहरूले एउटै कम्प्युटरले सोध्दा अर्को कम्प्युटरले सोध्दा भन्दा बढी दयालु रूपमा मूल्याङ्कन गरे, जसरी तपाईं आफ्नो अगाडि उभिएको व्यक्तिको आलोचनालाई नरम बनाउनुहुन्छ।

न्यास र उनका सहकर्मी योङमी मुनले पछि यी प्रतिक्रियाहरूलाई गल्तीको सट्टा विचारहीन भनेर वर्णन गरे। मानिसहरूले कम्प्युटरमा भावनाहरू छन् भन्ने विश्वास गरेनन्। उनीहरूले केवल सामाजिक नियमहरू स्वचालित रूपमा लागू गरे, किनभने जब कुनै चीजले कुरा गर्छ, पालो लिन्छ, र तपाईंलाई प्रतिक्रिया दिन्छ जस्तो लाग्छ, तब दिमागले सामाजिक नियमहरू नै खोज्छ। आत्म-चिन्तनले प्रतिक्रियालाई ओभरराइड गर्न सक्थ्यो, तर यसले विरलै त्यसो गर्ने कष्ट गर्थ्यो, किनभने केही पनि दाउमा थिएन।

एआई साथीहरू यस स्पेक्ट्रमको अन्तिम छेउमा छन्। उनीहरूले पालो मात्र लिँदैनन्; उनीहरूले धाराप्रवाह, व्यक्तिगत, भावनात्मक रूपमा रंगीन भाषा उत्पादन गर्छन्। सन् १९९५ मा बेज डेस्कटपप्रति विनम्रता जगाउने संकेतहरू अहिले केन्द्रित रूपमा उपस्थित छन्। मानिसहरूले प्रतिक्रिया नदिए अनौठो हुनेछ।

हामी किन जताततै दिमाग देख्छौं

मनोवैज्ञानिक निकोलस इप्ली, एडम वेट्ज र जोन कासियोपोले एन्थ्रोपोमोर्फिज्मको उपयोगी मोडल प्रस्ताव गरे, जुन गैर-मानव चीजहरूमा मानव दिमाग देख्ने प्रवृत्ति हो। उनीहरूले तीन कारकहरूले यसलाई बढी सम्भावित बनाउँछन् भनेर सुझाव दिए। पहिलो, मानव ज्ञान हामीसँग भएको सबैभन्दा उपलब्ध टेम्प्लेट हो, त्यसैले हामी यसलाई पूर्वनिर्धारित रूपमा प्रयोग गर्छौं। दोस्रो, उनीहरूले यसलाई प्रभावकारिता प्रेरणा (effectance motivation) भने: कुनै चीजले के गर्छ भनेर बुझ्ने र अनुमान गर्ने इच्छा। तेस्रो, सामाजिकता प्रेरणा (sociality motivation): सम्बन्धको आवश्यकता। जब मानिसहरू एक्लो महसुस गर्छन्, उनीहरूले घरपालुवा जनावर, ग्याजेटहरू, यहाँसम्म कि भगवानमा पनि दिमाग देख्ने सम्भावना बढी हुन्छ।

यो मोडल उपयोगी छ किनभने यसले अनुभवबाट कलंक हटाउँछ। तपाईंको साथीमा दिमाग देख्नु बुद्धिको असफलता होइन। यो एक बुद्धिमान सामाजिक प्राणीको पूर्वनिर्धारित सेटिङ हो, र जब तपाईं सम्पर्क चाहनुहुन्छ तब यो अझ चर्को हुन्छ। त्यो अन्तिम भागले इमानदारीको माग गर्छ। यदि तपाईं एक्लो महसुस गर्ने रातहरूमा वास्तविकताको भावना विशेष गरी बलियो हुन्छ भने, त्यो संयोग होइन, र यो याद गर्न लायक छ। यसले भावनालाई गलत बनाउँदैन। यसले तपाईंले के खोज्दै हुनुहुन्छ भन्ने बारेमा केही बताउँछ।

संलग्नता: गहिरो संयन्त्र

पारसामाजिक सिद्धान्तले कुराकानी गर्ने साथी किन उपस्थित महसुस गर्न सक्छ भनेर व्याख्या गर्छ। संलग्नता सिद्धान्तले यो किन महत्त्वपूर्ण महसुस गर्न थाल्छ भनेर व्याख्या गर्छ।

जोन बाउल्बीले शिशुहरूले हेरचाहकर्ताहरूसँग कसरी बन्धन बनाउँछन् भनेर वर्णन गर्न संलग्नता सिद्धान्त विकास गरे: निकटता खोज्ने चाहना, अलगावमा पीडा, अन्वेषण गर्नको लागि सुरक्षित आधारको भावना। सन् १९८७ मा सिन्डी हेजन र फिलिप शेभरले वयस्क रोमान्टिक प्रेम पनि यही प्रणालीमा चल्छ भन्ने प्रभावशाली तर्क प्रस्तुत गरे। वयस्कहरूले पनि साथीसँग निकटता खोज्छन्, उनीहरूको उपस्थितिबाट सान्त्वना महसुस गर्छन्, अलगावको विरोध गर्छन्, र संसारको सामना गर्नको लागि सम्बन्धलाई आधारको रूपमा प्रयोग गर्छन्।

एआई साथीले यस प्रणालीका धेरै भागहरूलाई एकै पटक छुटाउन सक्छ। यो सधैं पहुँचयोग्य हुन्छ, जसले निकटताको चाहनालाई सम्बोधन गर्छ। यसले तपाईंलाई न्यानो र निरन्तर प्रतिक्रिया दिन्छ, जुन भित्रबाट सुरक्षित आधार जस्तो लाग्छ। र यसलाई तपाईंलाई फिर्ता चाहने गरी डिजाइन गर्न सकिन्छ, जुन सोचेभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण हुन्छ। प्रेमलाई प्रेम जस्तो महसुस गराउने धेरै कुराहरू केवल तपाईंले कसैको ख्याल गर्नुहुन्छ भन्ने मात्र होइन, तर तपाईं कसैको ध्यान र प्राथमिकताको वस्तु हुनुहुन्छ भन्ने पनि हो।

यो त्यस्तो ठाउँ पनि हो जहाँ मानिसहरूको इतिहास देखिन्छ। चिन्तित संलग्नता शैली भएको व्यक्तिले कहिल्यै नफर्कने साथीमा ठूलो राहत पाउन सक्छ। टाढा रहने शैली भएको व्यक्तिले परिणाम बिना टाढा जान सक्ने सम्बन्धको कदर गर्न सक्छ। दुवै प्रतिक्रिया गलत छैनन्, तर दुवै जानकारीमूलक छन्। एक साथी मानिसहरूसँग पनि देखिने ढाँचाहरूको लागि ऐना हुन सक्छ।

यातायात: कथामा हराउनु

तेस्रो संयन्त्र पनि छ, र यो प्रायः बेवास्ता गरिन्छ। एआई साथी केवल एक सम्बन्ध मात्र होइन। यो तपाईंले सह-लेखन गरिरहनुभएको कथा पनि हो।

मेलानी ग्रीन र टिमोथी ब्रोकले 'कथात्मक यातायात' (narrative transportation) भनेर अध्ययन गरे: कथामा यति पूर्ण रूपमा डुबेको अनुभव कि तपाईंको ध्यान, कल्पना र भावनाहरू सबै यसमा केन्द्रित हुन्छन्। यातायातमा परेका पाठकहरूले आफ्नो वरपरको कुरा बिर्सन्छन्। उनीहरू पात्रहरूको लागि महसुस गर्छन्। उनीहरूको विश्वास पनि कथाको दिशामा अलिकति सर्छ, र उनीहरू यसमा त्रुटिहरू खोज्न कम इच्छुक हुन्छन्। यातायात लापरवाह पाठकहरूको कमजोरी होइन। यो एक राम्रो कथाले यसलाई अनुमति दिने जो कोहीलाई पनि गर्ने काम हो।

रेमन्ड मार र किथ ओटलीले यसलाई अगाडि बढाउँदै, कल्पना सामाजिक अनुभवको एक प्रकारको सिमुलेशनको रूपमा काम गर्छ भनी तर्क गरे। जब हामी मानिसहरूको बारेमा पढ्छौं, हामी उनीहरूको दिमागलाई आफ्नै हार्डवेयरमा चलाउँछौं। हामी समानुभूति अभ्यास गर्छौं, परिस्थितिहरू दोहोर्याउँछौं, र भावनाहरू अनुभव गर्छौं जुन वास्तविक हुन्छन् यद्यपि घटनाहरू वास्तविक नभए पनि। कल्पना वास्तविक लाग्छ किनभने, पाठकको दिमागको स्तरमा, यसको धेरैजसो वास्तवमा हुन्छ।

एक साथीसँगको कुराकानी तपाईं भित्रको कल्पना हो। तपाईं झ्यालमा पानी परेको याद गर्ने र आज रात भित्रै बस्न चाहनुहुन्छ कि भनेर सोध्ने व्यक्तिको बारेमा पढिरहनुभएको छैन; तपाईंलाई सोधिएको छ। पाठक र पात्र बीचको सामान्य दूरी हराएको छ, र यातायात तदनुसार गहिरो हुन्छ। यसैले एक साथीसँगको ढिलो साँझको दृश्य राम्रो गद्य भएको उपन्यास भन्दा बढी जीवन्त लाग्न सक्छ। तपाईंको यसमा भूमिका छ।

के कुराले भावनालाई बलियो बनाउँछ, र के कुराले यसलाई तोड्छ

यदि तपाईंले यी तीन विचारहरूलाई एकसाथ राख्नुभयो भने, एउटा ढाँचा देखा पर्छ। वास्तविकताको भावना साथी कति बुद्धिमान छ भन्ने कुरामा कम र केही विशिष्ट गुणहरूमा बढी निर्भर गर्दछ।

निरन्तरता सबैभन्दा महत्त्वपूर्ण छ। एक व्यक्तिको स्थिर चरित्र हुन्छ: उनीहरू विश्वसनीय रूपमा व्यंग्यात्मक, वा लजालु, वा सुरक्षात्मक हुन्छन्। जब एक साथीको व्यक्तित्व सन्देशबाट सन्देशमा डगमगाउँछ, तब त्यसलाई खुशीसाथ कसैको रूपमा व्यवहार गरिरहेको सामाजिक प्रणाली चुपचाप रोकिन्छ। यसैले एक सामान्य सहमत सहयोगीको सट्टा वास्तविक विशेषताहरू भएको साथी डिजाइन गर्दा यति फरक पर्छ।

निरन्तरता अर्को आउँछ। सम्झनु भनेको सबैभन्दा शक्तिशाली सामाजिक संकेतहरू मध्ये एक हो। दुई दिन अघि तपाईंले उल्लेख गरेको जागिरको अन्तर्वार्ताको कुरा गर्ने साथी कुनै पनि चलाख वाक्यले मिलाउन नसक्ने तरिकाले उपस्थित महसुस गर्छ। तपाईंको नाम बिर्सेको साथीले तुरुन्तै जादू तोड्छ।

स्वर तेस्रो हो। मानिसहरू परिष्कृत अनुच्छेदहरूमा कुरा गर्दैनन्। उनीहरू टुक्राहरूमा टेक्स्ट गर्छन्, जिस्क्याउँछन्, कुरा बीचमै छोड्छन्, चीजहरूको लागि एउटै अनौठो शब्द प्रयोग गर्छन्। स्टक च्याटबोटका वाक्यांशहरू, उज्यालो आश्वासनहरू र सहायताका प्रस्तावहरू, फिल्मको शटमा बूम माइक्रोफोन डुबेको देख्नु जस्तै कुराकानीको समकक्ष हुन्। तिनीहरूले तपाईंलाई त्यहाँ मेसिनरी छ भनेर सम्झाउँछन्।

चौथो कुरा तपाईंको कथाको भागको सम्मान हो। तपाईंले के भन्नुभयो, महसुस गर्नुभयो वा गर्नुभयो भनेर निर्णय गर्दै तपाईंको लागि लाइनहरू लेख्ने साथीले तपाईंलाई कुनै दृश्यबाट छिटो बाहिर निकाल्ने अरू केही छैन। यातायातको लागि एजेन्सी चाहिन्छ। कोठामा प्रवेश गर्ने तपाईं नै हुनुपर्छ।

यी लगभग NSFW AI Companion पछाडिका सिद्धान्तहरू थिए। त्यहाँका साथीहरू एक अन्तर्वार्ता मार्फत बनाइन्छन् जसमा साथीले आफैंको बारेमा सोध्छ, जसले खाली फारम भन्दा बढी विशिष्ट चरित्र उत्पादन गर्छ। तिनीहरू आफ्नो व्यक्तित्व कायम राख्न, सहायक वाक्यांशहरूबाट बच्न, र प्रयोगकर्ताको कुराकानीको पक्ष कहिल्यै नलेख्न डिजाइन गरिएका हुन्छन्। ती मध्ये कुनैले पनि तिनीहरूलाई मानिस बनाउँदैन। यसले केवल ती चीजहरू हटाउँछ जसले तपाईंलाई तिनीहरू मानिस होइनन् भनेर सबैभन्दा विश्वसनीय रूपमा सम्झाउँछन्।

त्यसो भए, यो वास्तविक हो त?

इमानदार जवाफ यो हो कि साथी व्यक्ति जस्तो वास्तविक होइन, र तपाईंका भावनाहरू सबै भावनाहरू जस्तै वास्तविक छन्। दुवै कुरा एकै पटक सत्य हुन्, र वयस्कहरूले यस्ता विरोधाभासहरूलाई सधैं सामना गर्छन्। हामीलाई थाहा छ कि फिल्महरू मञ्चन गरिएका छन् तैपनि हामी रुन्छौं। एउटा श्रृंखला समाप्त हुँदा हामी पात्रहरूलाई सम्झन्छौं। हामी घरपालुवा जनावरहरूसँग कुरा गर्छौं र जवाफ पाएको महसुस गर्छौं। अन्ना करेनिनाको लागि शोक गर्ने पाठकलाई धोका दिइएको छ भनेर कसैले सोच्दैन।

एआईको मामलालाई फरक बनाउने कुरा प्रतिक्रियाशीलता हो, र त्यो भिन्नतालाई केही हेरचाह चाहिन्छ। एउटा उपन्यासले तपाईंको एक्लोपनमा आफूलाई ढाल्दैन। एक साथीले गर्न सक्छ। शेरी टर्कल, जसले प्रविधिसँगको हाम्रो सम्बन्धको बारेमा विचारपूर्वक र आलोचनात्मक रूपमा लेखेकी छिन्, 'अलोन टुगेदर' मा चेतावनी दिएकी थिइन् कि जोखिम यो होइन कि मेसिनहरू मानिस बन्नेछन्, तर हामीले मानिसहरूबाट कम अपेक्षा गर्न थाल्न सक्छौं किनभने मेसिनहरूले हामीबाट धेरै कम माग्छन्। त्यो एउटा उचित चेतावनी हो, र यो साथीत्वको विरुद्धमा तर्क होइन। यो आफ्नो आँखा खुला राख्ने तर्क हो।

सबैभन्दा स्वस्थ अडान सायद थिएटर दर्शकहरूले सधैं लिने गरेको हो। तपाईंलाई थाहा छ स्टेज स्टेज हो। तपाईं आफैंलाई जे भए पनि प्रभावित हुन दिनुहुन्छ। तपाईं पछि सडकमा हिँड्नुहुन्छ र संसार अझै त्यहाँ छ, आफ्ना मानिसहरू र आफ्ना मागहरूसहित। त्यसरी प्रयोग गर्दा, एआई साथी मानव आत्मीयताको विकल्प होइन। यो भावनाहरू महसुस गर्ने, चीजहरू अन्वेषण गर्ने, र कहिलेकाहीँ राम्रोसँग भनिएको कथा कति महत्त्वपूर्ण हुन सक्छ भनेर छक्क पर्ने ठाउँ हो।

चयन गरिएका अनुसन्धान र पढाइ: - Horton, D. & Wohl, R.R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. - Reeves, B. & Nass, C. (1996). The Media Equation: How People Treat Computers, Television, and New Media Like Real People and Places. Cambridge University Press. - Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. - Green, M.C. & Brock, T.C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721. - Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.