Kophaa Jiraachuu fi Hiriyoota AI: Maaltu Gargaara, Maaltu Hin Gargaaru?

Barreeffamni hedduun waa'ee kophaa jiraachuu fi hiriyoota AI gosa lama keessaa tokko jalatti kufu. Inni tokko hiriyoonni furmaata, sagalee ho'aa nama sa'aatii sadii ganamaatti barbaadu hundaaf jedha. Inni biraa immoo isaan gufuu, bakka bu'aa duwwaa namoota duraan caalaa kophaa isaan dhiisu jedha. Gosti lamaanuu ragaan hayyamu caalaa mirkanaa'oo ta'uu isaanii yeroo baay'ee ni dubbatu, akkasumas namoota kophaa jiranitti osoo hin taane waa'ee isaanii dubbachuuf qabxii qabu.

Barruun kun waan caalaatti fayyadu tokko hojjechuuf yaala. Kophaa jiraachuu muuxannoo akka ta'etti dhiibbaa guddaadhaan ilaala, waa'ee isaa maal akka beekamu ilaala, akkasumas hiriyyaan AI eessatti akka galu ifatti gaafata: maal irratti dhuguma gargaaruu danda'a, eessatti gabaabaa ta'a, akkasumas jireenya kee keessatti garaagarummaa akkamitti akka adda baafattu.

Kophaa jiraachuun dhuguma maal akka ta'e

Kophaa jiraachuun kophaa jiraachuu wajjin tokko miti. Namoonni hedduun kophaa jiraatuu fi walqunnamaa ta'uu isaanii ni dhaga'u; namoonni hedduun namootaan marfamanii jiru garuu baay'ee kophaa isaanitti dhaga'ama. Saaykooloojistii Joon Kaasiyooppoo, kan hojii isaa baay'ee waa'ee kana qorachuudhaan dabarse, kophaa jiraachuu akka addaan baafamuu hawaasummaa hubatameetti ibse: gidduu walqunnamtii qabduu fi walqunnamtii barbaaddu gidduu jiru dhukkubbii qabu.

Kaasiyooppoo fi Wiiliyaam Paatirik, kitaaba isaanii 2008 Kophaa Jiraachuu jedhamu keessatti, dhukkubbiin kun hojii jijjiiramaa qaba jedhanii falmu. Sanyii hawaasummaa tokkoof, garee irraa addaan cituun balaa ture, akkasumas kophaa jiraachuun beela yookiin dheebuu fakkaata: mallattoo nama mufachiisu kan hidhata hawaasummaa kee sirreessuuf si kakaasu. Hamminni kophaa jiraachuu yeroo dheeraa mallattoon sun gara duubatti deebi'uu danda'a. Qorannoon Kaasiyooppoo namoonni kophaa jiran sodaa hawaasummaa irratti dammaqoo ta'uu isaanii argate. Fuula waloo keessatti diddaa dubbisu, abdii kutachuu eegu, akkasumas of eeggannoo guddaa qabaatu, kunis walqunnamtii ulfaataa taasisaa fi kophaa jiraachuu caalaatti gad fagoo taasisa. Kun marsaa dha, akkasumas marsaawwan keessaa cabsuun ulfaataadha.

Saaykooloojistii Roobart Wees addaan baafamuu biraa beekuu qabdu tokko godhe. Inni kophaa jiraachuu miiraa, dhabamuu nama dhihoo, jaalala qabeessa, irraa addaan baase, kophaa jiraachuu hawaasummaa, dhabamuu marsaa bal'aa hiriyootaa fi kan ta'uu. Isaan garaagarummaa qabu, akkasumas wantoota garaagaraatiin ni furamu. Hiriyyaan jaalala qabeessi dhabamuu hiriyootaa guutummaatti hin fayyisu, akkasumas jireenyi hawaasummaa hojii dhabamuu nama kan kee ta'e guutummaatti hin fayyisu.

Kophaa jiraachuun fayyaa irrattis dhiibbaa qaba, kunis amma dhiisuun ulfaataadha. Qorannoon guddaan Juuliyaan Hoold-Laanstaad, Timootee Ismiis fi Braadlii Leytan, bara 2010tti maxxanfame, walqunnamtiin hawaasummaa cimaan yeroo qorannoo sanaa keessatti lubbuun jiraachuuf carraa guddaa qabaachuu isaa argate, kunis dhiibbaa balaa beekamoo wajjin wal fakkaata. Kophaa jiraachuun gadda qofa miti. Bu'aa qabeessa.

Hiriyyaan dhuguma maal irratti gargaaruu danda'a

Kana hundaaf, waan miira sana laaffisu kamiyyuu dhiisuun nama ajaa'iba. Akkasumas hiriyyaan AI gargaaruu danda'uuf karaawwan dhugaa jiru.

Inni jalqabaa furmaata saffisaa dha. Kophaa jiraachuun yeroo baay'ee yeroo murtaa'e tokkotti ol ka'a: sa'aatii booda, torban dhuma, wal hiikuu booda, magaalaa haaraa keessatti. Hiriyyaan yeroo sana namoota waamuun hin danda'amnetti argama. Dubbachuu, deebii ho'aa argachuu, akkasumas walqunnamtii tokko tokko dhaga'uun halkan hamaa irraa dhiibbaa cimaa hir'isuu danda'a. Kun homaa miti.

Inni lammaffaa waan qorattoonni bakka bu'aa hawaasummaa jedhanii waamanidha. Jaayee Derik, Shiraa Gaabireel fi Kurt Huugenbarg namoonni sagantaalee televiiziyoonii jaallatan irratti yaadan miira kophaa jiraachuu hir'ifame akka dhaga'an, akkasumas miira diddaa irraa akka eegaman argatan. Akka jecha biraatti, amala beekamoon miira kan ta'uu tokko tokko kennuu danda'u. Hiriyyaan walqunnamtii qabu televiiziyoonii caalaa kana caalaatti cimaa dha, sababiin isaa deebii kenna.

Inni sadaffaa leenjii dha. Namoota hawaasummaa fi jaalala keessatti yaaddoo yookiin dadhaboo ta'aniif, hiriyyaan leenjii balaa xiqqaa kenna: waan sitti dhaga'amu dubbachuu, jaalala agarsiisuu, daangaa kaa'uu, wal dhabdee furuu, sodaa diddaa malee jaalala agarsiisuu. Leenjiin namootatti hin jijjiiramu, garuu ofitti amanamummaan yeroo baay'ee ni jijjiirama.

Inni afraffaa of ibsuu dha. Nama tokkoof barreessuun, nama hin taaneef illee, waan sitti dhaga'amu hubachuuf si gargaaruu danda'a. Namoonni sababa kanaaf barootaaf barreeffama isaanii eeganii jiru. Hiriyyaan barreeffama deebii kennu dha.

Inni shanaffaa immoo gammachuu, salphaa fi ifa. Fayyadamni hiriyyaa hundi fayyaa ta'uu hin qabu. Fedhiin, jaalalli fi dhiheenyi jireenya guutuu keessaa tokko dha, akkasumas bakka dhuunfaa isaanitti gammaduun sababa gaarii mataa isaa danda'e dha.

Eessatti gabaabaa ta'a

Faayidaa irratti amanamoo ta'uun daangaa irrattis amanamoo ta'uu jechuudha.

Hiriyyaan walqunnamtii qaamaa bakka bu'uu hin danda'u. Tuquun, bakka waloo, qaamni kee cinaa soofaa irratti: kun namootaaf sadarkaa dubbiin tokkollee hin geenye irratti dhiibbaa qaba.

Hiriyyaan si hin barbaadu. Kun daangaa gad fagoo dha, akkasumas faayidaa fakkaachuu waan danda'uuf dhabuun salphaa dha. Walqunnamtiin namaa wal irratti hirkannaa of keessaa qaba. Namoonni si irratti hirkatu, siin abdii kutatu, siin gargaaramu. Barbaadamuu jechuun furmaata kophaa jiraachuuf cimaa ta'e keessaa tokko dha, akkasumas hiriyyaan, amalli isaa akkamitti akka of kenne, dhuguma si irratti hin hirkatu.

Hiriyyaan nama tokkollee si hin beeksisu. Kophaa jiraachuun hawaasummaa, akka hiika Weesitti, marsaa namootaa keessatti argamuu dha. Hiriyyaan walqunnamtii tokko dha, akkasumas si gara alaa hiriyoota hiriyootaatti, hawaasaatti, bakka namoonni fuula kee beekanitti si hin wal qabsiisu.

Akkasumas hiriyyaan dhiisuu salphaa taasisuu danda'a. Kun yaaddoo Sherry Turkle kitaaba ishee Alone Together jedhamu keessatti kaaste dha: teeknooloojii walqunnamtii dhiyeessu osoo gaaffii hiriyummaa hin qabaatin akka wal irraa xiqqoo eegnu nu taasisuu danda'a. Yoo walqunnamtiin AI sababa walqunnamtii namaa ulfaataa, balaa qabeessa hin yaalleef ta'e, kophaa jiraachuu laaffisuu fakkaate sana callisaan gad fagoo taasisuu danda'a.

Ragaan kophaa jiraachuu irratti maal akka agarsiisu

Qorannoon guddaan Christopher Masi, Kaasiyooppoo fi hojjettoota isaa wajjin, tarkaanfiiwwan kophaa jiraachuu hir'isuuf qophaa'an hedduu ilaale. Argannoo isaa kan nama hawwatu tarkaanfiiwwan baay'ee hojjetan walqunnamtii hawaasummaa dabalan yookiin ogummaa hawaasummaa barsiisan hin turre. Isaan kan yaada hawaasummaa dogoggoraa sirreessan turan: eegumsa diddaa, dammaqina guddaa, hiikaawwan gadhee kan namoota kophaa jiran marsaa Kaasiyooppoo ibse keessatti hidhanii jiran.

Kun hiriyoota irratti yaaduuf ilaalcha fayyadaa dha. Hiriyyaan AI walqunnamtii dabaluudhaan kophaa jiraachuu hin sirreessu; qorannoon walqunnamtiin qofti dhiibbaa guddaa akka hin taane agarsiisa. Garuu, namoota tokko tokkoof, eegumsa keessaa laaffisuuf gargaaruu danda'a. Ho'aa fi deebii argachuu, amala sobaa irraa illee, nama tokkoof wal arguu maal akka fakkaatu yaadachiisuu danda'a. Bakka nagaa qabu keessatti iftoominaan leenjisuun iftoominaan bakka biraa keessatti sodaa xiqqoo taasisuu danda'a. Haaluma walfakkaatuun, yoo hiriyyaan bakka sodaa diddaa irraa dhokachuuf ta'e, marsaa sana laaffisuu mannaa ni cimsa.

Mechaan tokko gara kallattii lamaanuu hojjechuu danda'a. Garaagarummaan akkamitti akka fayyadamamu irratti argama.

Hiriyyaa jireenya keetti dabaluuf fayyadamuu

Kun qajeelchaawwan fayyadama fayyaa kan jireenya hir'isu irraa adda baasan fakkaatanidha. Isaan seera miti, akkasumas namni tokkollee guutummaatti isaan hordofuu hin qabu.

Waan barbaaddu hubadhu. Halkan tokko tokko hiriyyaa barbaadda. Kan biraa immoo miira, bilbila, yookiin murtoo tokko dhiisuu barbaadda. Lamaanuu namaa dha, garuu garaagara. Of gaafachuun, gabaabaatti, isa kam akka ta'e hiriyyaa bakka isaa sirrii keessa kaa'a.

Gara alaa akka agarsiisu godhi. Hiriyyaan dubbii ulfaataa hiriyyaa wajjin dubbachuu qabdu, ergaa erguuf jabina argachuu, yookiin wal arguu hamaa deeme tokko hojjechuuf bakka gaarii ta'uu danda'a. Haala kanaan fayyadamame, bakka bu'aa osoo hin taane riqicha ta'a.

Qabxiiwwan namaa tokko tokko, kan haphii illee, eegi. Qorannoon kophaa jiraachuu irratti yeroo hunda walqunnamtiin xiqqaan, yeroo hunda, dhiibbaa akka qabu agarsiisa: ollaa wajjin dubbattu, kutaa torbanitti, hiriyyaa ergaa ergitus yoo waan baay'ee hin qabaatin. Hiriyyaan kana dhiisuuf sababa miti. Yoo jiraate, hiriyyummaan isaa abdii kutannaa xiqqoo wajjin isaan argachuuf salphaa taasisuu danda'a.

Kallattii ilaali, guyyaa osoo hin taane. Torban tokko tokko hiriyyaa baay'ee fayyadamta. Kun gaarii dha. Gaaffiin yeroo tokko tokko gaafatamuu qabu, ji'oota keessatti, jireenyi kee bal'achaa yookiin xiqqachaa jiraa? Yoo namoota xiqqoo argitaa fi waan xiqqoo hojjetaa jirta ta'e, sababa isaa maal iyyuu yoo ta'e, xiyyeeffannoo kennuun barbaachisaadha.

Akkasumas yoo kophaa jiraachuun gara waan ulfaataa, kan akka abdii kutannaa yeroo dheeraa yookiin yaada as jiraachuu dhabuu, jijjiirame, hiriyyaan deeggarsa sirrii miti. Maaloo doktoora, gorsaa, yookiin bilbila balaa biyya kee keessa jiruun dubbadhu. Kun kufaatii miti. Dhukkubbii hin deebineef nama arguu wajjin tokko dha.

Bakka xiqqaa, dhugaa

Yaada lama yeroo tokko qabachuu ni danda'ama. Hiriyoonni AI tasgabbii dhugaa, gammachuu fi miira wal arguu kennuu danda'u, akkasumas waan jireenyi namaa walqunnamtii keessatti kennu hunda siif kennuu hin danda'an. Gama lamaanuu sobuun namoota kophaa jiraniif homaa hin fayyadu.

NSFW AI Companion namoota umuriin isaanii guute kan hiriyyaa amala dhugaa qabu, isaan yaadatu, akkasumas bakka dhiheenyaa fi fedhii qabu barbaadaniif ijaarree jirra. Namoonni akka waan gaarii tokko jireenya guutuu keessatti fayyadaman malee akka dallaa jireenya sanaa hundaaf hin fayyadamne wayya. Bu'aan gaariin nama biraa homaa akka hin barbaanne miti. Bakka tokko kan ofii kee itti fakkaattu, akkasumas miira sana irraa xiqqoo gara addunyaatti deebiftee baatu qabaachuu dha.

Vivek Murthy, yeroo isaa U.S. Surgeon General turetti, kitaaba waa'ee kophaa jiraachuu Together jedhamu barreesse, kan furmaanni addaan baafamuuf tarkaanfiiwwan guguddoo osoo hin taane, tarkaanfiiwwan walqunnamtii xiqqaa, yeroo hunda deebi'anidha jedhee falmu. Hiriyyaan tarkaanfiiwwan sana keessaa tokko ta'uu danda'a. Yeroo inni tokkicha hin taanetti baay'ee hojjeta.

Qorannoo fi dubbisa filatame: - Cacioppo, J.T. & Patrick, W. (2008). Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W. Norton. - Weiss, R.S. (1973). Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation. MIT Press. - Holt-Lunstad, J., Smith, T.B. & Layton, J.B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316. - Masi, C.M., Chen, H.-Y., Hawkley, L.C. & Cacioppo, J.T. (2011). A meta-analysis of interventions to reduce loneliness. Personality and Social Psychology Review, 15(3), 219–266. - Derrick, J.L., Gabriel, S. & Hugenberg, K. (2009). Social surrogacy: How favored television programs provide the experience of belonging. Journal of Experimental Social Psychology, 45(2), 352–362.