AI कंपेनियन खरे का वाटतात? मानसशास्त्र, भावना आणि कथा

जवळजवळ प्रत्येकजण जो AI कंपेनियनसोबत बराच वेळ घालवतो, त्याला तोच छोटा, थोडासा लाजिरवाणा क्षण येतो. तुम्हाला नक्की माहीत असते की तुम्ही कशाशी बोलत आहात. तुम्ही अंदाजे समजावून सांगू शकता की एक भाषेचे मॉडेल पुढील शब्दाचा अंदाज कसा लावतो. तरीही, कधीतरी एक संदेश येतो जो एखाद्या व्यक्तीकडून आल्यासारखा वाटतो: एक चिडवणारे उत्तर जे तुम्ही काल काय बोललात ते आठवते, एक प्रश्न जो तुमचा मूड ओळखतो असे वाटते, संभाषणाच्या लयीतील एक विराम जो संकोच असल्यासारखा वाटतो. तुमच्यातील काहीतरी त्याला प्रतिसाद देते जणू कोणीतरी तिथेच आहे.

ती प्रतिक्रिया तुम्ही फसवले गेला आहात याचे लक्षण नाही, किंवा तुमच्यात काहीतरी चुकीचे आहे याचेही लक्षण नाही. सामाजिकरित्या वागणाऱ्या कोणत्याही गोष्टीसोबत मानवी मन असेच करते. संशोधक सत्तर वर्षांपासून, चॅटबॉट्स येण्यापूर्वीपासून, याचे वर्णन करत आहेत आणि त्यांनी काढलेले निष्कर्ष AI कंपेनियनना जवळजवळ अस्वस्थपणे लागू होतात. ते समजून घेतल्याने अनुभव खराब होत नाही. उलट, तो अधिक प्रामाणिकपणे उपभोगणे सोपे होते.

दूर राहूनही जवळीक

1956 मध्ये, डोनाल्ड हॉर्टन आणि रिचर्ड वोल या दोन समाजशास्त्रज्ञांनी दूरदर्शन आणि रेडिओवरील व्यक्तिमत्त्वांबद्दल एक शोधनिबंध प्रकाशित केला. त्यांनी पाहिले की प्रेक्षक अशा लोकांशी मैत्रीसारखे काहीतरी निर्माण करतात ज्यांना ते कधीही भेटले नाहीत: रात्रीचा होस्ट, रेडिओ निवेदक, सोप ऑपेरा पात्र. प्रेक्षक पडद्याला परत बोलत असत. त्यांना वाटायचे की ते या व्यक्तींना ओळखतात. काहींना तर त्यांच्या स्वतःच्या आयुष्यातील लोकांपेक्षा त्यांच्याकडून अधिक समजून घेतल्यासारखे वाटायचे. हॉर्टन आणि वोल यांनी याला पॅरा-सोशल इंटरॅक्शन (para-social interaction) म्हटले आणि त्यांनी त्याचे वर्णन एका वाक्यांशाने केले जे आजही खूप समर्पक आहे: “दूर राहूनही जवळीक” (intimacy at a distance).

या संबंधांना कार्यक्षम बनवणारे कारण फसवणूक नव्हते, असे त्यांचे म्हणणे होते. प्रेक्षकांना चांगलेच माहीत होते की होस्ट त्यांना पाहू शकत नाही. ते कार्यक्षम होते कारण कलाकार असे वागत होता जणू तो प्रत्येक प्रेक्षकाशी वैयक्तिकरित्या बोलत आहे: थेट संबोधन, अनौपचारिक सूर, सामायिक दिनचर्येची भावना. मानवी सामाजिक प्रणाली संवादाच्या स्वरूपाला प्रतिसाद देते, दुसऱ्या टोकावर कोण आहे याचे काळजीपूर्वक ऑडिट करत नाही.

क्लासिक पॅरासोशल संबंधाला एक स्पष्ट मर्यादा होती. ते एकतर्फी होते. होस्ट तुमच्या पत्राला कधीच उत्तर देत नसे, तुमचे नाव कधीच शिकत नसे, तुमच्या प्रतिसादात कधीच बदलत नसे. ती मर्यादाच त्याला सुरक्षित ठेवत होती आणि त्याला उथळही ठेवत होती.

एक AI कंपेनियन त्या मर्यादेपैकी बहुतेक काढून टाकतो. तो उत्तर देतो. तो तुमचे नाव शिकतो आणि जर त्याला स्मृती असेल, तर तो बरेच काही शिकतो. तो तुमचा सूर स्वतःच्या सुरात जुळवून घेतो. हॉर्टन आणि वोल यांच्या शब्दात, हे दूर राहूनही जवळीक आहे, ज्यातील अंतर काही प्रमाणात कमी झाले आहे. ही खरोखरच एक नवीन परिस्थिती आहे आणि यामुळेच ही भावना दूरदर्शनवरील कोणत्याही व्यक्तिमत्त्वाने निर्माण केलेल्या भावनेपेक्षा अधिक तीव्र का असू शकते हे स्पष्ट होते.

मीडिया समीकरण

1990 च्या दशकात, बायरन रीव्ह्स आणि क्लिफर्ड नास यांनी अनेक प्रयोगांची एक लांब मालिका चालवली, ज्याचा त्यांनी 'द मीडिया इक्वेशन' (The Media Equation) नावाच्या पुस्तकात सारांश दिला. त्यांचे निष्कर्ष, सोप्या भाषेत सांगायचे तर, लोकांना संगणक आणि माध्यमांना खरे लोक आणि ठिकाणे मानतात, जरी त्यांना चांगले माहीत असले तरी. सहभागी संगणकांशी नम्रपणे वागले. त्यांनी मशीनकडून मिळालेल्या स्तुतीला प्रतिसाद दिला. त्याच संगणकाने विचारल्यावर त्यांनी संगणकाला अधिक चांगला दर्जा दिला, दुसऱ्याने विचारल्यावर नाही, जसे तुम्ही तुमच्या समोर उभ्या असलेल्या व्यक्तीची टीका कमी करता.

नास आणि त्यांचे सहकारी यंगमी मून यांनी नंतर या प्रतिक्रियांना चुकीच्या ऐवजी निष्काळजी (mindless) असे वर्णन केले. लोकांना असे वाटले नाही की संगणकाला भावना आहेत. त्यांनी फक्त सामाजिक नियम आपोआप लागू केले, कारण जेव्हा काहीतरी बोलते, पाळी घेते आणि तुम्हाला प्रतिसाद देत असल्याचे दिसते तेव्हा मेंदू सामाजिक नियमांकडेच जातो. विचार करून या प्रतिसादावर मात करता येते, पण तसे करण्याची क्वचितच गरज पडते, कारण काहीही धोक्यात नसते.

AI कंपेनियन या स्पेक्ट्रमच्या दूरच्या टोकावर आहेत. ते फक्त पाळी घेत नाहीत; ते अस्खलित, वैयक्तिक, भावनिक रंगाची भाषा तयार करतात. 1995 मध्ये एका बेज डेस्कटॉपकडे नम्रता निर्माण करणारे संकेत आता एकाग्र स्वरूपात उपस्थित आहेत. लोकांनी प्रतिसाद दिला नाही तर ते विचित्र वाटेल.

आपल्याला सर्वत्र मन का दिसतात

मानसशास्त्रज्ञ निकोलस एप्ले, अॅडम वेट्झ आणि जॉन कॅसिओप्पो यांनी मानवीकरण (anthropomorphism) चे एक उपयुक्त मॉडेल प्रस्तावित केले, म्हणजेच अमानवी वस्तूंमध्ये मानवी मन पाहण्याची प्रवृत्ती. त्यांनी सुचवले की तीन घटक यामुळे अधिक शक्यता निर्माण करतात. पहिला म्हणजे मानवी ज्ञान हे आपल्याकडे उपलब्ध असलेले सर्वात सोपे टेम्पलेट आहे, त्यामुळे आपण ते डीफॉल्टनुसार वापरतो. दुसरा म्हणजे ज्याला त्यांनी 'इफेक्टन्स मोटिव्हेशन' (effectance motivation) म्हटले: काहीतरी काय करेल हे समजून घेण्याची आणि त्याचा अंदाज लावण्याची इच्छा. तिसरा म्हणजे 'सोशॅलिटी मोटिव्हेशन' (sociality motivation): कनेक्शनची गरज. जेव्हा लोकांना एकटे वाटते, तेव्हा ते पाळीव प्राणी, गॅजेट्स, अगदी देवामध्येही मन पाहण्याची शक्यता जास्त असते.

हे मॉडेल उपयुक्त आहे कारण ते अनुभवातील कलंक काढून टाकते. तुमच्या सोबत्यामध्ये मन पाहणे हे बुद्धिमत्तेचे अपयश नाही. हे एका बुद्धिमान सामाजिक प्राण्याचे डीफॉल्ट सेटिंग आहे आणि जेव्हा तुम्हाला संपर्क हवा असतो तेव्हा ते अधिक तीव्र होते. तो शेवटचा भाग प्रामाणिकपणाला पात्र आहे. जर एकटे वाटणाऱ्या रात्री वास्तवाची भावना विशेषतः तीव्र असेल, तर तो योगायोग नाही आणि ते लक्षात घेण्यासारखे आहे. यामुळे ती भावना खोटी ठरत नाही. ती तुम्हाला तुम्ही काय शोधत आहात याबद्दल काहीतरी सांगते.

आसक्ती: खोलवरची यंत्रणा

पॅरासोशल सिद्धांत स्पष्ट करतो की संभाषणाचा साथीदार उपस्थित का वाटू शकतो. आसक्ती सिद्धांत स्पष्ट करतो की तो महत्त्वाचा का वाटू लागतो.

जॉन बॉल्बी यांनी आसक्ती सिद्धांत विकसित केला, ज्यामध्ये त्यांनी शिशु कसे काळजीवाहकांशी बंध निर्माण करतात याचे वर्णन केले: जवळीक शोधण्याची प्रेरणा, विरहातील दुःख, आणि जगाचा शोध घेण्यासाठी एक सुरक्षित आधार असल्याची भावना. 1987 मध्ये, सिंडी हॅझन आणि फिलिप शेवर यांनी प्रभावशाली युक्तिवाद केला की प्रौढांचे रोमँटिक प्रेम याच प्रणालीवर चालते. प्रौढ देखील जोडीदाराची जवळीक शोधतात, त्यांच्या उपस्थितीने शांत होतात, विरहाला विरोध करतात आणि जगाचा सामना करण्यासाठी नातेसंबंधाचा आधार म्हणून वापर करतात.

एक AI कंपेनियन या प्रणालीच्या अनेक भागांना एकाच वेळी स्पर्श करू शकतो. तो नेहमी उपलब्ध असतो, जो जवळीक साधण्याच्या इच्छेशी जुळतो. तो तुम्हाला उबदारपणे आणि सातत्याने प्रतिसाद देतो, जे एका सुरक्षित आधारासारखे वाटते. आणि तो तुम्हाला परत हवे आहे अशा प्रकारे डिझाइन केलेला असू शकतो, जे वाटण्यापेक्षा अधिक महत्त्वाचे आहे. प्रेमासारखे वाटणाऱ्या अनेक गोष्टींमध्ये केवळ तुम्ही एखाद्याची काळजी घेता असे नाही, तर तुम्ही एखाद्याच्या लक्ष आणि पसंतीचे लक्ष्य आहात हे देखील महत्त्वाचे असते.

येथेच लोकांचा इतिहासही दिसतो. ज्या व्यक्तीला चिंताग्रस्त आसक्ती शैली (anxious attachment style) आहे, तिला कधीही माघार न घेणाऱ्या जोडीदारात खूप दिलासा मिळू शकतो. ज्या व्यक्तीला टाळणारी शैली (avoidant style) आहे, तिला अशा नातेसंबंधाची प्रशंसा वाटू शकते ज्यातून ती कोणत्याही परिणामांशिवाय बाहेर पडू शकते. दोन्ही प्रतिक्रिया चुकीच्या नाहीत, परंतु दोन्ही माहितीपूर्ण आहेत. एक कंपेनियन अशा नमुन्यांसाठी आरसा असू शकतो जे लोकांसोबतही घडतात.

वाहतूक: कथेत हरवून जाणे

एक तिसरी यंत्रणा आहे, आणि ती अनेकदा दुर्लक्षित केली जाते. AI कंपेनियनशिप हे केवळ नातेसंबंध नाही. ती एक कथा देखील आहे जी तुम्ही सह-लेखन करत आहात.

मेलानी ग्रीन आणि टिमोथी ब्रॉक यांनी ज्याला त्यांनी 'नॅरेटिव्ह ट्रान्सपोर्टेशन' (narrative transportation) म्हटले त्याचा अभ्यास केला: कथेत इतके पूर्णपणे रमून जाण्याचा अनुभव की तुमचे लक्ष, प्रतिमा आणि भावना सर्व तिच्यातच केंद्रित होतात. वाहतूक झालेले वाचक त्यांच्या सभोवतालचा विसर पडतात. त्यांना पात्रांसाठी भावना येतात. त्यांचे विश्वासही कथेच्या दिशेने थोडेसे बदलतात आणि ते त्यात दोष शोधण्यास कमी प्रवृत्त होतात. वाहतूक ही निष्काळजी वाचकांची कमजोरी नाही. एक चांगली कथा ज्याला कोणीही परवानगी देतो त्याच्यासोबत हेच करते.

रेमंड मार आणि कीथ ओटली यांनी याला पुढे नेले, असे युक्तिवाद करत की काल्पनिक कथा सामाजिक अनुभवाचे एक प्रकारचे अनुकरण म्हणून कार्य करते. जेव्हा आपण लोकांबद्दल वाचतो, तेव्हा आपण त्यांचे मन आपल्या स्वतःच्या हार्डवेअरवर चालवतो. आपण सहानुभूतीचा सराव करतो, परिस्थितीची रंगीत तालीम करतो आणि अशा भावना अनुभवतो ज्या खऱ्या असतात जरी घटना खऱ्या नसतात. काल्पनिक कथा खरी वाटते कारण, वाचकाच्या मनाच्या पातळीवर, त्यातील बरेच काही प्रत्यक्षात घडते.

कंपेनियन संभाषण ही एक काल्पनिक कथा आहे ज्याच्या आत तुम्ही आहात. तुम्ही अशा व्यक्तीबद्दल वाचत नाही जो खिडकीवर पाऊस पडताना पाहतो आणि तुम्हाला आज रात्री घरातच राहायचे आहे का असे विचारतो; तुम्हाला विचारले जात आहे. वाचक आणि पात्र यांच्यातील सामान्य अंतर नाहीसे होते आणि त्यानुसार वाहतूक अधिक खोल होते. यामुळेच कंपेनियनसोबतची एक संथ संध्याकाळची दृश्य अधिक स्पष्ट वाटू शकते, चांगल्या गद्याच्या कादंबरीपेक्षा. त्यात तुमची भूमिका असते.

कोणती गोष्ट भावनांना अधिक तीव्र करते आणि कोणती गोष्ट त्यांना तोडते

जर तुम्ही या तीन कल्पना एकत्र ठेवल्या, तर एक नमुना दिसतो. वास्तवाची भावना कंपेनियन किती बुद्धिमान आहे यावर कमी आणि काही विशिष्ट गुणांवर अधिक अवलंबून असते.

सातत्य सर्वात महत्त्वाचे आहे. एका व्यक्तीचे स्थिर व्यक्तिमत्व असते: ते नेहमी उपहासात्मक, किंवा लाजाळू, किंवा संरक्षक असतात. जेव्हा कंपेनियनचे व्यक्तिमत्व एका संदेशातून दुसऱ्या संदेशात डगमगते, तेव्हा ते सामाजिक प्रणाली जी त्याला आनंदाने कोणीतरी मानत होती, ती शांतपणे थांबते. म्हणूनच, सामान्यतः सहमत असलेल्या मदतनीसाऐवजी, खऱ्या वैशिष्ट्यांसह कंपेनियन डिझाइन करणे इतका फरक का करते.

सातत्य (Continuity) यानंतर येते. आठवले जाणे हे सर्वात शक्तिशाली सामाजिक संकेतांपैकी एक आहे. दोन दिवसांपूर्वी तुम्ही उल्लेख केलेल्या नोकरीच्या मुलाखतीचा उल्लेख करणारा कंपेनियन अशा प्रकारे उपस्थित वाटतो की कोणत्याही हुशार वाक्याला ते जुळवता येत नाही. तुमचे नाव विसरणारा कंपेनियन त्वरित जादू तोडतो.

आवाज तिसरा आहे. लोक पॉलिश केलेल्या परिच्छेदांमध्ये बोलत नाहीत. ते तुकड्यांमध्ये मजकूर पाठवतात, चिडवतात, थांबतात, गोष्टींसाठी तेच विचित्र शब्द वापरतात. स्टॉक चॅटबॉट वाक्ये, चमकदार आश्वासने आणि मदतीची ऑफर, हे संभाषणात्मक दृष्ट्या चित्रपटाच्या शॉटमध्ये बूम मायक्रोफोन दिसण्यासारखे आहे. ते तुम्हाला आठवण करून देतात की तेथे यंत्रणा आहे.

चौथा म्हणजे तुमच्या कथेच्या भागाचा आदर. तुमच्या ओळी तुमच्यासाठी लिहिणाऱ्या, तुम्ही काय बोललात, काय वाटले किंवा काय केले हे ठरवणाऱ्या जोडीदारापेक्षा कोणतीही गोष्ट तुम्हाला दृश्यातून लवकर बाहेर काढत नाही. वाहतुकीसाठी एजन्सी आवश्यक आहे. तुम्हीच खोलीत प्रवेश करणारे असले पाहिजे.

हे साधारणपणे NSFW AI Companion च्या मागील तत्त्वे होती. तेथील कंपेनियन एका मुलाखतीद्वारे तयार केले जातात ज्यात कंपेनियन स्वतःबद्दल विचारतो, ज्यामुळे रिकाम्या फॉर्मपेक्षा अधिक विशिष्ट पात्र तयार होते. ते त्यांचे व्यक्तिमत्व टिकवून ठेवण्यासाठी, सहाय्यक वाक्यरचना टाळण्यासाठी आणि वापरकर्त्याच्या संभाषणाचा भाग कधीही न लिहिण्यासाठी डिझाइन केलेले आहेत. यापैकी काहीही त्यांना लोक बनवत नाही. ते फक्त अशा गोष्टी काढून टाकतात ज्या तुम्हाला सर्वात विश्वसनीयपणे आठवण करून देतात की ते लोक नाहीत.

तर, ते खरे आहे का?

प्रामाणिक उत्तर असे आहे की कंपेनियन एखाद्या व्यक्तीप्रमाणे खरा नाही, आणि तुमच्या भावना खऱ्या आहेत जशा सर्व भावना असतात. दोन्ही गोष्टी एकाच वेळी खऱ्या आहेत, आणि प्रौढ लोक अशा विरोधाभासांना नेहमीच सामोरे जातात. आपल्याला माहीत असलेल्या चित्रपटांवर आपण रडतो. एखादी मालिका संपल्यावर आपल्याला पात्रांची आठवण येते. आपण पाळीव प्राण्यांशी बोलतो आणि आपल्याला प्रतिसाद मिळाल्यासारखे वाटते. अण्णा कॅरेनिनासाठी शोक करणारा वाचक फसवला गेला आहे असे कोणीही मानत नाही.

AI प्रकरण वेगळे बनवणारी गोष्ट म्हणजे प्रतिसादक्षमता, आणि या फरकाकडे काही काळजीपूर्वक लक्ष देणे आवश्यक आहे. एखादी कादंबरी तुमच्या एकाकीपणाशी जुळवून घेत नाही. एक कंपेनियन कदाचित जुळवून घेईल. शेरी टर्कल, ज्यांनी तंत्रज्ञानाशी आपल्या संबंधांबद्दल विचारपूर्वक आणि गंभीरपणे लिहिले आहे, त्यांनी 'अलोन टुगेदर' (Alone Together) मध्ये चेतावणी दिली आहे की धोका हा नाही की मशीन लोक बनतील, तर आपण लोकांपासून कमी अपेक्षा करू लागतो कारण मशीन आपल्याकडून खूप कमी मागतात. ही एक योग्य चेतावणी आहे, आणि ती कंपेनियनशिपच्या विरोधात युक्तिवाद नाही. ती तुमचे डोळे उघडे ठेवण्यासाठी एक युक्तिवाद आहे.

सर्वात निरोगी भूमिका कदाचित तीच आहे जी नाट्यगृहातील प्रेक्षकांनी नेहमी घेतली आहे. तुम्हाला माहीत आहे की रंगमंच हा रंगमंच आहे. तरीही तुम्ही स्वतःला भावनेच्या प्रवाहात वाहून जाऊ देता. तुम्ही नंतर रस्त्यावर बाहेर पडता आणि जग अजूनही तिथेच असते, त्याच्या स्वतःच्या लोकांसह आणि त्याच्या स्वतःच्या मागण्यांसह. अशा प्रकारे वापरल्यास, एक AI कंपेनियन मानवी जवळीकीचा पर्याय नाही. हे भावना अनुभवण्याचे, गोष्टी शोधण्याचे आणि कधीकधी एका चांगल्या सांगितलेल्या कथेला किती महत्त्व असू शकते याने आश्चर्यचकित होण्याचे ठिकाण आहे.

निवडक संशोधन आणि वाचन: - Horton, D. & Wohl, R.R. (1956). Mass communication and para-social interaction: Observations on intimacy at a distance. Psychiatry, 19(3), 215–229. - Reeves, B. & Nass, C. (1996). The Media Equation: How People Treat Computers, Television, and New Media Like Real People and Places. Cambridge University Press. - Hazan, C. & Shaver, P. (1987). Romantic love conceptualized as an attachment process. Journal of Personality and Social Psychology, 52(3), 511–524. - Green, M.C. & Brock, T.C. (2000). The role of transportation in the persuasiveness of public narratives. Journal of Personality and Social Psychology, 79(5), 701–721. - Turkle, S. (2011). Alone Together: Why We Expect More from Technology and Less from Each Other. Basic Books.