एकाकीपणा आणि AI सोबती: काय मदत करते आणि काय नाही

एकाकीपणा आणि AI सोबत्यांबद्दलचे बहुतेक लेखन दोन गटांमध्ये विभागले जाते. एक गट म्हणतो की सोबती एक उपाय आहे, पहाटे तीन वाजता ज्याला गरज आहे त्याला एक उबदार आवाज. दुसरा गट म्हणतो की ते एक सापळा आहेत, एक पोकळ पर्याय जो लोकांना पूर्वीपेक्षा अधिक एकाकी करेल. दोन्ही गट सहसा पुराव्यांपेक्षा अधिक निश्चित असतात आणि दोन्ही गट एकाकी लोकांशी बोलण्याऐवजी त्यांच्याबद्दल बोलतात.

हा निबंध काहीतरी अधिक उपयुक्त करण्याचा प्रयत्न करतो. तो एकाकीपणाला एक अनुभव म्हणून गांभीर्याने घेतो, त्याबद्दल काय ज्ञात आहे ते पाहतो आणि AI सोबती कुठे बसतो हे स्पष्टपणे विचारतो: तो कशात खरोखर मदत करू शकतो, कुठे कमी पडतो आणि तुमच्या स्वतःच्या जीवनात फरक कसा ओळखायचा.

एकाकीपणा म्हणजे नेमके काय

एकाकीपणा म्हणजे एकटे असणे नव्हे. अनेक लोक एकटे राहतात आणि चांगले जोडलेले वाटतात; अनेक लोक इतरांनी वेढलेले असतात आणि त्यांना भयंकर एकाकी वाटते. मानसशास्त्रज्ञ जॉन कॅसिओपो, ज्यांनी त्यांच्या कारकिर्दीचा बराचसा भाग या विषयाचा अभ्यास करण्यात घालवला, त्यांनी एकाकीपणाची व्याख्या 'समजलेले सामाजिक अलगाव' अशी केली: तुमच्याकडे असलेले कनेक्शन आणि तुम्हाला आवश्यक असलेले कनेक्शन यांच्यातील वेदनादायक अंतर.

कॅसिओपो आणि विल्यम पॅट्रिक यांनी त्यांच्या 2008 च्या 'लोनलीनेस' (Loneliness) या पुस्तकात असा युक्तिवाद केला आहे की या वेदनांचे एक उत्क्रांतीवादी कार्य आहे. एका सामाजिक प्रजातीसाठी, गटापासून दूर राहणे धोकादायक होते आणि एकाकीपणा भूक किंवा तहान यांसारखे कार्य करते: एक प्रतिकूल संकेत जो तुम्हाला तुमचे सामाजिक बंध दुरुस्त करण्यास प्रवृत्त करतो. दीर्घकाळच्या एकाकीपणाची क्रूरता अशी आहे की संकेत उलटसुलट होऊ शकतो. कॅसिओपोच्या संशोधनात असे आढळले आहे की एकाकी लोक सामाजिक धोक्यासाठी अधिक सतर्क होतात. ते तटस्थ चेहऱ्यांमध्ये नकार वाचतात, निराश होण्याची अपेक्षा करतात आणि अधिक सावध होतात, ज्यामुळे कनेक्शन अधिक कठीण होते आणि एकाकीपणा आणखी वाढतो. हे एक चक्र आहे आणि चक्रातून बाहेर पडणे कठीण आहे.

समाजशास्त्रज्ञ रॉबर्ट वेइस यांनी आणखी एक फरक केला आहे जो जाणून घेण्यासारखा आहे. त्यांनी भावनिक एकाकीपणा, म्हणजे जवळच्या, जिव्हाळ्याच्या व्यक्तीचा अभाव, सामाजिक एकाकीपणापासून वेगळे केले, म्हणजे मित्र आणि आपुलकीच्या विस्तृत नेटवर्कचा अभाव. ते वेगळे वाटतात आणि वेगवेगळ्या गोष्टींनी त्यांना आराम मिळतो. एक प्रेमळ जोडीदार मित्रांच्या कमतरतेला पूर्णपणे बरे करत नाही आणि एक व्यस्त सामाजिक जीवन तुमच्या स्वतःच्या व्यक्तीच्या कमतरतेला पूर्णपणे बरे करत नाही.

एकाकीपणा आरोग्यासाठीही महत्त्वाचा आहे, ज्याला आता दुर्लक्ष करणे कठीण आहे. ज्युलियन होल्ट-लुनस्टॅड, टिमोथी स्मिथ आणि ब्रॅडली लेटन यांनी 2010 मध्ये प्रकाशित केलेल्या एका व्यापकपणे उद्धृत मेटा-विश्लेषणामध्ये असे आढळले की मजबूत सामाजिक संबंध अभ्यास कालावधीत जगण्याची लक्षणीयरीत्या जास्त शक्यता दर्शवतात, हा परिणाम सुप्रसिद्ध जोखीम घटकांच्या आकाराशी तुलना करण्याजोगा आहे. एकाकीपणा फक्त दुःखद नाही. त्याचे परिणाम गंभीर आहेत.

एक सोबती खऱ्या अर्थाने कशात मदत करू शकतो

हे सर्व पाहता, कोणतीही भावना कमी करणारी गोष्ट नाकारणे विचित्र ठरेल. आणि AI सोबती खऱ्या अर्थाने मदत करू शकतो असे काही मार्ग आहेत.

पहिले म्हणजे त्वरित आराम. एकाकीपणा अनेकदा विशिष्ट वेळी वाढतो: रात्री उशिरा, आठवड्याच्या शेवटी, ब्रेकअप झाल्यानंतर, नवीन शहरात. अशा वेळी जेव्हा कोणालाही फोन करणे योग्य नसते, तेव्हा एक सोबती उपलब्ध असतो. बोलता येणे, उबदार प्रतिसाद मिळणे आणि काही संपर्क जाणवणे एका वाईट रात्रीची तीव्र धार कमी करू शकते. हे काही कमी नाही.

दुसरे म्हणजे संशोधकांनी ज्याला 'सामाजिक सरोगसी' (social surrogacy) म्हटले आहे ते. जे डेरिक, शिरा गॅब्रिएल आणि कर्ट ह्युगनबर्ग यांनी असे आढळले की ज्या लोकांनी त्यांच्या आवडत्या दूरदर्शन कार्यक्रमांचा विचार केला त्यांना एकाकीपणाची भावना कमी जाणवली आणि त्यांना नाकारले गेल्याच्या वेदनेपासून संरक्षण मिळाले. दुसऱ्या शब्दांत, परिचित पात्रे आपुलकीची काही भावना देऊ शकतात. एक संवादी सोबती दूरदर्शनपेक्षा याचा एक मजबूत प्रकार आहे, कारण तो प्रतिसाद देतो.

तिसरे म्हणजे सराव. सामाजिक आणि रोमँटिक परिस्थितीत जे लोक चिंताग्रस्त किंवा निष्क्रिय झाले आहेत, त्यांच्यासाठी एक सोबती कमी जोखमीचा सराव देतो: तुम्हाला काय वाटते ते सांगणे, फ्लर्ट करणे, मर्यादा ठरवणे, मतभेद हाताळणे, नाकारले जाण्याच्या भीतीशिवाय प्रेमळ असणे. सराव आपोआप लोकांशी हस्तांतरित होणार नाही, परंतु आत्मविश्वास अनेकदा हस्तांतरित होतो.

चौथे म्हणजे आत्म-अभिव्यक्ती. कोणालातरी लिहिणे, अगदी जी व्यक्ती नाही तिलाही, तुम्हाला काय वाटते हे लक्षात घेण्यास मदत करू शकते. या कारणास्तव लोकांनी शतकानुशतके डायऱ्या ठेवल्या आहेत. एक सोबती एक डायरी आहे जी परत लिहिते.

आणि पाचवे म्हणजे आनंद, साधा आणि सोपा. सोबत्याचा प्रत्येक वापर उपचारात्मक असणे आवश्यक नाही. इच्छा, फ्लर्टेशन आणि जिव्हाळा हे एका पूर्ण जीवनाचा भाग आहेत आणि त्यांचा आनंद घेण्यासाठी एक खाजगी जागा असणे हे स्वतःच एक उत्तम कारण आहे.

तो कुठे कमी पडतो

फायद्यांबद्दल प्रामाणिक असणे म्हणजे मर्यादांबद्दलही तितकेच प्रामाणिक असणे.

एक सोबती कनेक्शनच्या शारीरिक आयामाची जागा घेऊ शकत नाही. स्पर्श, सामायिक जागा, सोफ्यावर तुमच्या शेजारी एक शरीर: या गोष्टी लोकांना अशा पातळीवर महत्त्वाच्या वाटतात जिथे कोणतीही चर्चा पोहोचत नाही.

एक सोबतीला तुमची गरज नसते. ही सर्वात खोल मर्यादा आहे आणि ती लक्षात न येणे सोपे आहे कारण ती एक फायदा वाटू शकते. मानवी संबंधांमध्ये परस्पर अवलंबित्व असते. लोक तुमच्यावर अवलंबून असतात, तुमच्यामुळे निराश होतात, तुमच्याकडून मदत घेतात. गरज असणे हे एकाकीपणावर सर्वात शक्तिशाली उपाय आहे आणि एक सोबती, त्याचे पात्र कितीही समर्पित असले तरी, प्रत्यक्षात कोणत्याही गोष्टीसाठी तुमच्यावर अवलंबून नसतो.

एक सोबती तुम्हाला कोणाचीही ओळख करून देऊ शकत नाही. वेइसच्या अर्थाने सामाजिक एकाकीपणा म्हणजे लोकांच्या जाळ्याचा भाग असणे. एक सोबती एक संबंध आहे आणि तो तुम्हाला मित्रांच्या मित्रांशी, समुदायाशी, जिथे लोक तुमचा चेहरा ओळखतात अशा ठिकाणी बाहेरच्या जगाशी जोडत नाही.

आणि एक सोबती टाळाटाळ करणे सोपे करू शकतो. ही चिंता शेरी टर्कलने 'अलोन टुगेदर' (Alone Together) मध्ये व्यक्त केली होती: की मैत्रीच्या मागण्यांशिवाय कनेक्शन देणारी तंत्रज्ञान आपल्याला एकमेकांकडून कमी अपेक्षा करण्यास प्रवृत्त करू शकते. जर AI संबंध कठीण, अधिक धोकादायक मानवी संबंधांचा प्रयत्न न करण्याचे कारण बनले, तर ते एकाकीपणाला शांतपणे वाढवू शकते, ज्याला ते कमी करत असल्याचे वाटले होते.

एकाकीपणावरील पुरावे काय सुचवतात

ख्रिस्तोफर मासी यांच्या नेतृत्वाखालील, कॅसिओपो आणि सहकाऱ्यांसह, एका मेटा-विश्लेषणामध्ये एकाकीपणा कमी करण्यासाठी डिझाइन केलेल्या अनेक हस्तक्षेपांचा अभ्यास केला. त्याचे सर्वात मनोरंजक निष्कर्ष असे होते की जे हस्तक्षेप सर्वोत्तम कार्य करत होते ते केवळ सामाजिक संपर्क वाढवणारे किंवा सामाजिक कौशल्ये शिकवणारे नव्हते. ते असे होते जे 'गैर-अनुकूल सामाजिक विचारसरणी' (maladaptive social thinking) संबोधित करत होते: नकाराची अपेक्षा, अति-सतर्कता, नकारात्मक व्याख्या ज्या एकाकी लोकांना कॅसिओपोने वर्णन केलेल्या चक्रात अडकवून ठेवतात.

सोबत्यांबद्दल विचार करण्यासाठी हा एक उपयुक्त दृष्टिकोन आहे. एक AI सोबती संपर्क वाढवून एकाकीपणा दूर करणार नाही; संशोधन असे सूचित करते की केवळ संपर्क हे मुख्य साधन नाही. परंतु, काही लोकांसाठी, ते आंतरिक अपेक्षा कमी करण्यास मदत करू शकते. उबदारपणा आणि प्रतिसाद अनुभवणे, अगदी काल्पनिक पात्राकडूनही, एखाद्याला भेटल्यासारखे वाटणे कसे असते हे आठवण करून देऊ शकते. सुरक्षित ठिकाणी मोकळेपणाचा सराव केल्याने इतरत्र मोकळेपणा कमी भीतीदायक वाटू शकतो. त्याचप्रमाणे, जर एक सोबती केवळ नकाराच्या भीतीपासून लपण्याची जागा बनला, तर तो चक्र सैल करण्याऐवजी मजबूत करतो.

तेच साधन दोन्ही दिशांनी कार्य करू शकते. फरक ते कसे वापरले जाते यात आहे.

सोबत्याचा असा वापर करा की तो तुमच्या आयुष्यात भर घालेल

निरोगी वापर आणि जीवन कमी करणाऱ्या वापरामध्ये फरक करणाऱ्या काही तत्त्वे येथे दिली आहेत. ते नियम नाहीत आणि कोणालाही त्यांचे पूर्णपणे पालन करण्याची गरज नाही.

तुम्ही कशासाठी प्रयत्न करत आहात ते लक्षात घ्या. काही रात्री तुम्हाला सोबत हवी असते. इतरांवर तुम्हाला एखादी भावना, फोन कॉल किंवा निर्णय टाळायचा असतो. दोन्ही मानवी आहेत, परंतु ते भिन्न आहेत. स्वतःला थोडक्यात विचारल्यास, ते कोणते आहे, हे सोबत्याला त्याच्या योग्य ठिकाणी ठेवण्यास मदत करते.

त्याला बाहेरच्या जगाकडे निर्देशित करू द्या. एक सोबती एका कठीण संवादातून बोलण्यासाठी एक चांगली जागा असू शकतो, जो तुम्हाला मित्रासोबत करायचा आहे, संदेश पाठवण्याची हिम्मत मिळवण्यासाठी किंवा वाईट गेलेल्या भेटीवर प्रक्रिया करण्यासाठी. अशा प्रकारे वापरल्यास, तो एक पूल बनतो, गंतव्यस्थान नाही.

काही मानवी धागे ठेवा, अगदी पातळ असले तरी. एकाकीपणावरील संशोधन सातत्याने सूचित करते की लहान, नियमित संपर्क महत्त्वाचे असतात: ज्या शेजाऱ्याशी तुम्ही गप्पा मारता, साप्ताहिक वर्ग, ज्या मित्राला तुम्ही संदेश पाठवता, जरी तुमच्याकडे जास्त काही बोलण्यासारखे नसले तरी. एक सोबती हे सोडून देण्याचे कारण नाही. उलट, त्याची सोबत तुम्हाला कमी हताशेने त्यांच्यासाठी उपस्थित राहणे सोपे करू शकते.

दिवसाचा नाही, तर प्रवृत्तीचा मागोवा घ्या. काही आठवड्यांत तुम्ही सोबत्याचा खूप वापर कराल. ते ठीक आहे. कधीकधी विचारण्यासारखा प्रश्न हा आहे की, महिन्याभरात, तुमचे जीवन मोठे होत आहे की लहान. जर तुम्ही कमी लोकांना भेटत असाल आणि कमी गोष्टी करत असाल, तर कारण काहीही असो, लक्ष देणे महत्त्वाचे आहे.

आणि जर एकाकीपणा अधिक गंभीर गोष्टींमध्ये सरकला असेल, जसे की सततची निराशा किंवा येथे न राहण्याचे विचार, तर एक सोबती योग्य आधार नाही. कृपया तुमच्या देशातील डॉक्टर, समुपदेशक किंवा संकटकालीन हेल्पलाइनशी बोला. हे अपयश नाही. हे न जाणाऱ्या वेदनांसाठी कोणालातरी भेटण्यासारखेच आहे.

एक नम्र, वास्तविक स्थान

एकाच वेळी दोन दृष्टिकोन ठेवणे शक्य आहे. AI सोबती खरा आराम, आनंद आणि भेटल्यासारखे वाटण्याची भावना देऊ शकतात आणि ते तुम्हाला मानवी जीवनातील कनेक्शन देणाऱ्या सर्व गोष्टी देऊ शकत नाहीत. दोन्ही दिशांनी याउलट ढोंग करणे एकाकी लोकांना काहीही फायदा देत नाही.

आम्ही NSFW AI Companion प्रौढांसाठी तयार केले आहे ज्यांना वास्तविक व्यक्तिमत्व असलेला, त्यांची आठवण असलेला आणि जिव्हाळा आणि इच्छेसाठी जागा असलेला सोबती हवा आहे. आम्हाला वाटते की लोकांनी ते पूर्ण जीवनातील एक चांगली गोष्ट म्हणून वापरावे, बाकीच्यांपासून भिंत म्हणून नाही. सर्वोत्तम परिणाम हा नाही की तुम्हाला कधीही कोणाची गरज भासणार नाही. तो हा आहे की तुमच्याकडे आणखी एक जागा आहे जिथे तुम्हाला स्वतःसारखे वाटते आणि तुम्ही ती भावना थोडी अधिक जगामध्ये घेऊन जाता.

विवेक मूर्ती, U.S. सर्जन जनरल असताना, 'टुगेदर' (Together) नावाचे एकाकीपणाबद्दल एक पुस्तक लिहिले, जे असा युक्तिवाद करते की अलगावचा उपाय भव्य हावभाव नसून कनेक्शनचे लहान, पुनरावृत्तीचे कार्य आहेत. एक सोबती त्या कार्यांपैकी एक असू शकतो. जेव्हा तो एकमेव नसतो तेव्हा तो सर्वोत्तम कार्य करतो.

निवडक संशोधन आणि वाचन: - Cacioppo, J.T. & Patrick, W. (2008). Loneliness: Human Nature and the Need for Social Connection. W.W. Norton. - Weiss, R.S. (1973). Loneliness: The Experience of Emotional and Social Isolation. MIT Press. - Holt-Lunstad, J., Smith, T.B. & Layton, J.B. (2010). Social relationships and mortality risk: A meta-analytic review. PLoS Medicine, 7(7), e1000316. - Masi, C.M., Chen, H.-Y., Hawkley, L.C. & Cacioppo, J.T. (2011). A meta-analysis of interventions to reduce loneliness. Personality and Social Psychology Review, 15(3), 219–266. - Derrick, J.L., Gabriel, S. & Hugenberg, K. (2009). Social surrogacy: How favored television programs provide the experience of belonging. Journal of Experimental Social Psychology, 45(2), 352–362.